Trong nhiều vụ án hình sự, sự chú ý của dư luận thường tập trung vào người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít vụ án được thực hiện thành công nhờ sự hỗ trợ từ những cá nhân đứng phía sau. Những người này có thể không trực tiếp gây ra hậu quả nhưng lại góp phần tạo điều kiện để hành vi phạm tội diễn ra thuận lợi hơn.
Pháp luật hình sự gọi đó là hành vi giúp sức trong đồng phạm.
Tuy nhiên, việc xác định một người có thực sự là đồng phạm giúp sức hay không lại là vấn đề phức tạp. Bởi không phải mọi hành vi hỗ trợ đều cấu thành trách nhiệm hình sự. Ranh giới giữa sự hỗ trợ thông thường trong đời sống và hành vi giúp sức cho tội phạm đôi khi rất mong manh, đòi hỏi cơ quan tố tụng phải đánh giá toàn diện cả hành vi khách quan lẫn yếu tố nhận thức chủ quan của người liên quan.
Đồng phạm giúp sức được hiểu như thế nào?
Theo quy định của Bộ luật Hình sự, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm.
Trong cơ cấu đồng phạm, người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.
Hành vi giúp sức có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau.
Đó có thể là việc cung cấp phương tiện, công cụ phạm tội, hỗ trợ thông tin, hướng dẫn cách thức thực hiện, cảnh giới, che giấu hành vi phạm tội hoặc tạo điều kiện để người khác thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.
Điểm đáng chú ý là người giúp sức không nhất thiết phải xuất hiện tại hiện trường hoặc tham gia trực tiếp vào quá trình thực hiện tội phạm. Trong nhiều trường hợp, hành vi hỗ trợ được thực hiện từ trước hoặc trong quá trình chuẩn bị phạm tội.
Chính vì vậy, việc nhận diện vai trò giúp sức thường khó khăn hơn nhiều so với việc xác định người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Khi nào hành vi hỗ trợ trở thành hành vi phạm tội?
Trong đời sống xã hội, việc giúp đỡ người khác là hoạt động diễn ra hàng ngày.
Cho mượn xe, cho mượn điện thoại, chia sẻ thông tin, hỗ trợ công việc hoặc thực hiện các giao dịch dân sự thông thường đều là những hành vi hợp pháp.
Vấn đề chỉ phát sinh khi người thực hiện hành vi hỗ trợ biết rõ mục đích phạm tội và vẫn tạo điều kiện để hành vi đó diễn ra.
Ví dụ, việc cho bạn mượn xe là hành vi bình thường. Nhưng nếu người cho mượn biết chiếc xe sẽ được sử dụng để vận chuyển ma túy hoặc thực hiện hành vi cướp tài sản thì bản chất pháp lý của hành vi sẽ hoàn toàn khác.
Tương tự, việc cung cấp thông tin liên lạc hoặc địa chỉ cũng là hoạt động bình thường. Tuy nhiên, nếu người cung cấp biết rõ thông tin đó được sử dụng để thực hiện hành vi phạm tội thì trách nhiệm pháp lý có thể được đặt ra.
Do đó, yếu tố quyết định không nằm ở bản thân hành vi hỗ trợ mà nằm ở nhận thức của người thực hiện hành vi đó.
Yếu tố "biết" có ý nghĩa như thế nào?
Trong các vụ án đồng phạm giúp sức, cơ quan tố tụng thường phải trả lời một câu hỏi quan trọng: người bị xem là đồng phạm có biết về mục đích phạm tội hay không?
Đây là vấn đề mang tính quyết định.
Nếu một người hoàn toàn không biết việc hỗ trợ của mình sẽ được sử dụng vào mục đích phạm pháp thì rất khó để xác định họ có lỗi cố ý.
Ngược lại, nếu chứng cứ cho thấy người đó nhận thức rõ hậu quả pháp lý có thể xảy ra nhưng vẫn tiếp tục hỗ trợ thì hành vi giúp sức có thể được xem xét dưới góc độ trách nhiệm hình sự.
Tuy nhiên, việc chứng minh yếu tố nhận thức không hề đơn giản.
Không ai có thể nhìn thấy suy nghĩ của người khác. Vì vậy, cơ quan điều tra thường phải dựa vào các chứng cứ gián tiếp như nội dung trao đổi, tin nhắn, dữ liệu điện tử, lời khai của những người liên quan hoặc diễn biến khách quan của vụ án.
Chính bởi tính chất đặc biệt này mà các vụ án đồng phạm giúp sức thường phát sinh nhiều tranh luận về chứng cứ.
Những dạng giúp sức phổ biến trong thực tiễn
Qua thực tiễn xét xử, hành vi giúp sức có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau.
Một dạng phổ biến là giúp sức về vật chất. Người giúp sức cung cấp phương tiện, công cụ hoặc nguồn lực phục vụ việc phạm tội.
Ví dụ như cung cấp phương tiện vận chuyển hàng cấm, cho mượn tài khoản ngân hàng để nhận tiền phạm pháp hoặc hỗ trợ địa điểm cất giấu tang vật.
Bên cạnh đó là giúp sức về tinh thần.
Đây là trường hợp người giúp sức không trực tiếp cung cấp tài sản hay công cụ nhưng tạo động lực hoặc điều kiện tâm lý để người khác thực hiện hành vi phạm tội.
Hành vi động viên, khuyến khích, chỉ dẫn phương thức thực hiện hoặc cảnh báo để tránh bị phát hiện đều có thể được xem xét dưới góc độ giúp sức nếu đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu pháp lý.
Trong bối cảnh công nghệ phát triển, các hành vi giúp sức thông qua môi trường mạng cũng ngày càng phổ biến.
Một cá nhân có thể hỗ trợ tạo tài khoản, cung cấp dữ liệu, che giấu danh tính hoặc chia sẻ thông tin kỹ thuật phục vụ cho hành vi phạm tội mà không cần tiếp xúc trực tiếp với người thực hành.
Nguy cơ suy diễn trách nhiệm hình sự
Một trong những vấn đề được giới luật gia đặc biệt quan tâm là nguy cơ suy diễn trách nhiệm hình sự đối với người bị cho là đồng phạm giúp sức.
Không ít trường hợp, sự quen biết, mối quan hệ xã hội hoặc việc xuất hiện trong cùng một bối cảnh bị xem như căn cứ để đặt ra nghi vấn về vai trò đồng phạm.
Tuy nhiên, nghi vấn không phải là chứng cứ.
Một người có thể quen biết bị can.
Một người có thể từng liên lạc với bị can.
Một người cũng có thể xuất hiện tại địa điểm xảy ra vụ việc.
Nhưng những yếu tố đó không tự động chứng minh rằng họ đã tham gia giúp sức cho hành vi phạm tội.
Nếu thiếu chứng cứ chứng minh sự nhận thức và ý chí đồng thuận với hành vi phạm tội thì việc quy kết trách nhiệm hình sự có thể dẫn đến những hệ quả pháp lý nghiêm trọng.
Đây là lý do nguyên tắc suy đoán vô tội luôn có vai trò đặc biệt quan trọng trong các vụ án đồng phạm.
Chứng cứ phải chứng minh được mối liên hệ giữa hành vi và ý chí
Trong tố tụng hình sự, trách nhiệm chứng minh thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng.
Đối với đồng phạm giúp sức, việc chứng minh không chỉ dừng lại ở việc xác định người đó đã làm gì mà còn phải làm rõ họ biết gì và mong muốn điều gì.
Một hành vi khách quan chỉ thực sự có ý nghĩa buộc tội khi được đặt trong mối liên hệ với ý chí chủ quan của người thực hiện.
Nếu chỉ chứng minh được hành vi hỗ trợ nhưng không chứng minh được nhận thức về mục đích phạm tội thì căn cứ xác định đồng phạm sẽ chưa đầy đủ.
Đây cũng là lý do các luật sư thường tập trung phân tích sự khác biệt giữa hành vi hỗ trợ đơn thuần và hành vi giúp sức mang tính đồng phạm.
Sự khác biệt này đôi khi quyết định việc một cá nhân có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không.
Vai trò của luật sư trong các vụ án đồng phạm giúp sức
Trong những vụ án có dấu hiệu đồng phạm giúp sức, luật sư đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguyên tắc tranh tụng và quyền bào chữa.
Luật sư có thể kiểm tra tính hợp pháp của chứng cứ, đánh giá giá trị chứng minh của các tài liệu trong hồ sơ và làm rõ những khoảng trống trong lập luận buộc tội.
Đặc biệt, khi yếu tố nhận thức của người bị buộc tội chưa được chứng minh rõ ràng, luật sư có thể đưa ra các lập luận phản biện nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ.
Hoạt động tranh tụng hiệu quả không chỉ giúp bảo vệ một cá nhân cụ thể mà còn góp phần bảo đảm tính khách quan và công bằng của toàn bộ quá trình tố tụng.
Kết luận
Đồng phạm giúp sức là một chế định quan trọng của pháp luật hình sự nhằm xử lý những cá nhân góp phần tạo điều kiện cho tội phạm được thực hiện. Tuy nhiên, để xác định một người là đồng phạm giúp sức, cơ quan tố tụng phải chứng minh được cả hành vi hỗ trợ và yếu tố cố ý cùng thực hiện tội phạm.
Trong mọi trường hợp, trách nhiệm hình sự không thể được xác lập từ suy đoán hay cảm tính. Chỉ khi chứng cứ khách quan làm rõ được mối liên hệ giữa hành vi giúp sức và ý chí đồng phạm thì việc buộc tội mới thực sự bảo đảm căn cứ pháp lý và phù hợp với nguyên tắc suy đoán vô tội của pháp luật hiện đại.
Trong các vụ án đồng phạm giúp sức, ranh giới giữa hành vi hỗ trợ thông thường và hành vi mang tính đồng phạm thường không nằm ở bề ngoài của sự việc mà nằm ở hệ thống chứng cứ chứng minh nhận thức, ý chí và vai trò thực tế của từng cá nhân. Để tìm hiểu thêm về đồng phạm, chứng cứ điện tử, nguyên tắc suy đoán vô tội, kỹ năng tranh tụng và các vấn đề pháp lý nổi bật trong lĩnh vực hình sự, bạn đọc có thể tham khảo các bài nghiên cứu và bình luận chuyên sâu tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Nội dung bài viết thuộc quyền sở hữu của TAT Law Firm và tác giả Luật sư Trương Anh Tú. Bài viết được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và quan điểm chuyên môn của tác giả.
Nghiêm cấm mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung vì mục đích thương mại khi chưa được sự đồng ý bằng văn bản của TAT Law Firm. Khi trích dẫn hoặc sử dụng lại thông tin từ bài viết, đề nghị ghi rõ tên tác giả, nguồn bài viết và liên kết đến bài gốc.
XEM THÊM CÁC BÀI VIẾT DƯỚI ĐÂY:
Đồng phạm giúp sức: Khi nghi ngờ chưa thể thay thế chứng cứ buộc tội
Đồng phạm giúp sức trong vụ án hình sự: Khi sự hiện diện không đồng nghĩa với tội phạm
Đồng phạm hay chỉ là người liên quan: Chứng cứ nào đủ để buộc tội?
