Trong quản lý vốn nhà nước, không ít quyết định được đưa ra với mục tiêu “cứu dự án”: tiếp tục đầu tư để tránh dở dang, giữ lại phần vốn đã bỏ ra và kỳ vọng phục hồi hiệu quả trong tương lai. Nhưng thực tế cho thấy, ngay cả những quyết định mang mục tiêu “giữ tài sản” vẫn có thể trở thành rủi ro pháp lý nghiêm trọng, như trường hợp dự án Gang thép Thái Nguyên giai đoạn 2 (TISCO 2). Vấn đề không nằm ở việc có tiếp tục đầu tư hay không, mà ở chỗ: quyết định đó có đủ cơ sở để chứng minh rằng việc tiếp tục là hợp lý, hay chỉ là kéo dài một rủi ro đã hình thành. Và khi bị đặt lại, câu hỏi không còn là “có cứu dự án không”, mà là “vì sao vẫn tiếp tục trong khi rủi ro đã hiện rõ”.
Vì sao “cứu dự án” trở thành một trong những quyết định rủi ro nhất trong DNNN?
Trong thực tiễn doanh nghiệp nhà nước, một dự án khi đã triển khai dở dang thường tạo ra áp lực rất lớn:
• vốn đã bỏ ra lớn
• tài sản hình thành chưa hoàn chỉnh
• dự án dừng lại sẽ tạo ra tổn thất ngay lập tức
• trách nhiệm giải trình với cơ quan quản lý và dư luận
Trong bối cảnh đó, lựa chọn “tiếp tục đầu tư để cứu dự án” thường được xem là hợp lý. Nó mang logic rất tự nhiên: đã bỏ tiền thì phải làm cho xong, đã đầu tư thì phải tìm cách thu hồi.
Từ góc nhìn vận hành, đây là một quyết định có lý.
Nhưng từ góc nhìn pháp lý, đây lại là một trong những quyết định nguy hiểm nhất.
Bởi khi dự án đã xuất hiện dấu hiệu rủi ro, thì mỗi quyết định tiếp theo không còn là “triển khai bình thường”, mà trở thành quyết định xác nhận tiếp tục chấp nhận rủi ro.
Và chính tại điểm này, ranh giới giữa “quản trị” và “xâm phạm quản lý tài sản nhà nước” bắt đầu hình thành.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Giải phẫu case TISCO 2: Khi quyết định tiếp tục đầu tư trở thành điểm gãy
Dự án Gang thép Thái Nguyên giai đoạn 2 (TISCO 2) là một trong những ví dụ điển hình nhất của loại quyết định này.
Dự án được triển khai với kỳ vọng mở rộng sản xuất, nâng cao năng lực ngành thép. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, dự án gặp nhiều vấn đề:
• chậm tiến độ kéo dài
• nhà thầu EPC (MCC – Trung Quốc) không tiếp tục triển khai
• chi phí phát sinh lớn
• dự án rơi vào trạng thái đình trệ
Đến một thời điểm, dự án không còn nằm trong trạng thái “triển khai bình thường”, mà chuyển sang trạng thái “có vấn đề rõ ràng”.
Đây chính là điểm xoay.
Tại thời điểm đó, doanh nghiệp và người quản lý phải đối diện với một lựa chọn:
• dừng lại và chấp nhận thiệt hại
• hoặc tiếp tục đầu tư với kỳ vọng cứu dự án
Trong thực tế, lựa chọn thứ hai đã được thực hiện thông qua các quyết định điều chỉnh, ký phụ lục hợp đồng EPC, chấp nhận tăng tổng mức đầu tư và tiếp tục bơm vốn.
Nếu nhìn từ bên trong, quyết định này có thể được lý giải:
• để tránh mất trắng phần vốn đã đầu tư
• để cứu dự án khỏi “đắp chiếu”
• để giữ tài sản và kỳ vọng phục hồi
Nhưng khi bị xét lại, toàn bộ logic này bị đảo chiều.
Điểm gãy pháp lý: Khi “cứu dự án” bị đọc lại thành “tiếp tục gây thiệt hại”
Trong quá trình xét xử, cơ quan tố tụng không nhìn quyết định tiếp tục đầu tư như một nỗ lực “cứu dự án”.
Họ đặt câu hỏi ngược lại:
• tại thời điểm đó, dự án có còn khả thi không?
• rủi ro đã được nhận diện chưa?
• có căn cứ nào để tin rằng tiếp tục đầu tư sẽ hiệu quả?
• việc tăng vốn có làm gia tăng thiệt hại không?
Và từ góc nhìn đó, một lập luận rất quan trọng xuất hiện:
tiếp tục bơm vốn vào một dự án không còn khả năng kiểm soát có thể bị coi là hành vi gây thất thoát tài sản nhà nước.
Đây chính là điểm gãy.
Quyết định “cứu dự án” – nếu không có đủ cơ sở độc lập để chứng minh tính hợp lý – sẽ không còn được nhìn như một hành động quản trị, mà trở thành hành vi tiếp tục tạo ra thiệt hại.
Một dự án đình trệ không phải tự nhiên gây ra rủi ro pháp lý.
Rủi ro xuất hiện khi người quản lý tiếp tục đưa ra quyết định trong khi không còn đủ căn cứ để kiểm soát hậu quả.
Khi quyết định bị đọc lại bằng logic tài sản nhà nước
Tại thời điểm ra quyết định, người quản lý thường sử dụng logic kinh doanh:
• đã đầu tư thì phải tối ưu
• còn cơ hội thì phải tận dụng
• dừng lại là mất hết
Nhưng khi bị xem xét lại, quyết định bị đặt trong logic hoàn toàn khác:
• tài sản nhà nước phải được bảo toàn
• mọi quyết định phải có căn cứ kiểm soát rủi ro
• thiệt hại phải được truy ngược về hành vi cụ thể
Trong logic này, câu hỏi không còn là:
“có nên cứu dự án không?”
Mà là: “có căn cứ nào để tiếp tục đầu tư mà không làm tăng thiệt hại?”
Khoảng cách giữa hai cách nhìn này chính là nơi rủi ro pháp lý hình thành.
Một quyết định không bị đánh giá bằng mục tiêu của nó,
mà bằng hệ quả của nó khi bị truy ngược.
Người ký và điểm hội tụ trách nhiệm trong quyết định “cứu dự án”
Trong các dự án lớn như TISCO 2, có rất nhiều bên tham gia:
• chủ đầu tư
• nhà thầu
• tư vấn
• cơ quan quản lý
• hội đồng, bộ phận chuyên môn
Nhưng khi trách nhiệm được xác định, hệ thống không dừng lại ở sự phân tán đó.
Nó hội tụ.
Và điểm hội tụ là người ký quyết định:
• ký điều chỉnh dự án
• ký phụ lục hợp đồng
• ký tăng vốn
• ký chấp nhận tiếp tục
Không phải vì người ký là người trực tiếp tạo ra mọi vấn đề.
Mà vì họ là người xác nhận rằng:
trong bối cảnh đó, việc tiếp tục là hợp lý và chấp nhận được.
Có một nguyên tắc rất rõ trong các vụ án dạng này:
Không trực tiếp gây ra rủi ro không phải là vùng an toàn.
Nếu anh có nghĩa vụ kiểm soát, anh phải giải trình vì sao vẫn tiếp tục.
Rủi ro không nằm ở quyết định đầu tiên, mà ở quyết định tiếp theo
Một điểm rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua:
Trong nhiều dự án, rủi ro pháp lý không nằm ở quyết định khởi đầu.
Nó nằm ở các quyết định sau đó.
• quyết định tiếp tục khi đã có dấu hiệu rủi ro
• quyết định tăng vốn khi hiệu quả không rõ ràng
• quyết định điều chỉnh khi căn cứ không đủ
Những quyết định này mang tính xác nhận.
Và chính chúng là nơi trách nhiệm pháp lý bắt đầu hình thành rõ ràng nhất.
Một dự án có thể gặp khó khăn là chuyện bình thường.
Nhưng tiếp tục đầu tư trong khi không chứng minh được khả năng kiểm soát rủi ro là chuyện khác.
Điểm mù của hệ thống: Khi nội bộ không tự thấy rằng dự án đã “gãy”
Trong các dự án lớn, đặc biệt là dự án nhà nước, có một hiện tượng rất phổ biến:
Hệ thống nội bộ rất khó thừa nhận rằng dự án đã “gãy”.
Bởi việc thừa nhận đó kéo theo:
• trách nhiệm
• thiệt hại
• áp lực giải trình
Vì vậy, hệ thống có xu hướng:
• kéo dài
• điều chỉnh
• tiếp tục
• tìm cách “cứu”
Trong từng bước nhỏ, quyết định có thể vẫn hợp lý.
Nhưng tổng thể, hệ thống có thể đã vượt qua điểm mà dự án còn có thể kiểm soát.
Đây là điểm mù mang tính cấu trúc.
Và khi bị nhìn lại từ bên ngoài, đặc biệt dưới góc nhìn pháp lý, toàn bộ quá trình “cứu dự án” có thể bị đọc lại thành một chuỗi hành vi tiếp tục tạo ra thiệt hại.
Điều gì thực sự bảo vệ người ký trong quyết định “cứu dự án”?
Không phải là:
• quyết định vì mục tiêu tốt
• quyết định để giữ tài sản
• quyết định theo áp lực thực tế
Mà là:
• có căn cứ độc lập chứng minh dự án còn khả thi
• có phân tích rõ ràng về rủi ro và khả năng kiểm soát
• có so sánh giữa phương án dừng và tiếp tục
• có chứng cứ rằng việc tiếp tục là lựa chọn hợp lý nhất tại thời điểm đó
Nếu không có những yếu tố này, thì quyết định “cứu dự án” sẽ rất khó tự bảo vệ khi bị truy xét.
Khoảnh khắc không thể né: Khi quyết định tiếp tục bị mở lại
Một lãnh đạo có thể không trực tiếp triển khai dự án.
Có thể dựa vào báo cáo.
Có thể tin vào hệ thống.
Nhưng khi quyết định tiếp tục đầu tư bị mở lại, câu hỏi sẽ là:
• vì sao vẫn tiếp tục?
• căn cứ nào để tin rằng hiệu quả sẽ cải thiện?
• rủi ro đã được nhìn thấy chưa?
Không ai trả lời thay hoàn toàn.
Không ai chịu trách nhiệm thay hoàn toàn.
Người ký phải trả lời.
Kết luận: “Cứu dự án” không phải lúc nào cũng là lựa chọn an toàn
Trong quản lý vốn nhà nước, không phải mọi quyết định tiếp tục đầu tư đều sai.
Nhưng mọi quyết định tiếp tục đầu tư đều phải có khả năng tự bảo vệ.
Nếu không, “cứu dự án” có thể trở thành:
→ kéo dài rủi ro
→ mở rộng thiệt hại
→ và cuối cùng là trách nhiệm pháp lý
Đến cuối cùng, câu hỏi không phải là:
có cứu dự án hay không
Mà là: quyết định tiếp tục đó có thể tự chứng minh là hợp lý hay không khi bị đặt lại
Trong quản lý vốn nhà nước, nguy hiểm nhất không phải là một dự án gặp khó khăn, mà là việc hệ thống tiếp tục ra quyết định trong khi không còn đủ căn cứ để kiểm soát rủi ro phía trước. CRC (Criminal Risk Control) được xây dựng nhằm giúp doanh nghiệp và người quản lý nhận diện sớm “điểm gãy pháp lý” trong các quyết định đầu tư, điều chỉnh dự án và quản trị tài sản công — trước khi rủi ro bị truy ngược bằng logic trách nhiệm. Tìm hiểu thêm về tư duy CRC và cách kiểm soát rủi ro hình sự trong quản trị tại: https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
Cứu dự án không sai. Nhưng không chứng minh được vì sao phải cứu thì rất nguy hiểm.
Trong các quyết định tiếp tục đầu tư, vấn đề không nằm ở mục tiêu “cứu dự án”, mà nằm ở việc quyết định đó có đủ căn cứ để tự bảo vệ khi bị truy ngược hay không. Khi dự án đã vượt qua điểm kiểm soát, mọi quyết định tiếp theo không còn là vận hành bình thường, mà trở thành quyết định xác nhận rủi ro. Và khi bị đặt lại, câu hỏi không còn là ý định, mà là căn cứ.
Bài viết thuộc bản quyền của TAT Law Firm và Luật sư Trương Anh Tú. Nội dung được xây dựng từ thực tiễn hành nghề và các phân tích độc lập nhằm phục vụ mục tiêu nghiên cứu, trao đổi chuyên môn và nâng cao nhận thức về rủi ro pháp lý trong quản trị doanh nghiệp và quản lý vốn nhà nước.
Mọi hình thức trích dẫn, sử dụng lại hoặc phát hành lại nội dung, dù toàn phần hay một phần, đều cần ghi rõ nguồn “TAT Law Firm – Luật sư Trương Anh Tú” và bảo đảm không làm sai lệch nội dung gốc. TAT không chịu trách nhiệm đối với các cách diễn giải hoặc sử dụng thông tin ngoài bối cảnh bài viết, đặc biệt trong các tình huống mang tính thương mại hoặc tư vấn cụ thể.
Vì sao nhiều lãnh đạo không sợ dự án thua lỗ bằng việc phải ra quyết định xử lý dự án thua lỗ?
.webp)
