Trách nhiệm hình sự cá nhân được hiểu như thế nào?

Trách nhiệm hình sự cá nhân là nguyên tắc theo đó mỗi người chỉ phải chịu trách nhiệm đối với chính hành vi phạm tội của mình khi có đủ căn cứ chứng minh về nhận thức, ý chí và hành vi. Việc cùng làm việc trong một tổ chức hoặc cùng tham gia một quy trình không đồng nghĩa với việc cùng phải chịu trách nhiệm hình sự.

Nguyên tắc này là nền tảng của pháp luật hình sự hiện đại, nhằm bảo đảm rằng trách nhiệm không bị mở rộng chỉ vì một cá nhân có mối quan hệ công tác, nghề nghiệp hoặc tổ chức với người thực hiện hành vi phạm tội.

Vì sao không thể đồng nhất trách nhiệm tập thể với trách nhiệm hình sự?

Trong thực tiễn quản trị, một quyết định thường là kết quả của sự tham gia của nhiều bộ phận khác nhau. Người nghiên cứu thông tin, người lập báo cáo, người kiểm tra pháp lý, người tham mưu, người ký nháy và người phê duyệt cuối cùng đều có thể xuất hiện trong cùng một quy trình.

Tuy nhiên, quy trình làm việc mang tính tập thể không đồng nghĩa với việc trách nhiệm hình sự cũng mang tính tập thể.

Nếu chỉ vì nhiều người cùng tham gia vào một quy trình mà mặc nhiên cho rằng tất cả đều là đồng phạm thì ranh giới giữa trách nhiệm nghề nghiệp và trách nhiệm hình sự sẽ bị xóa nhòa. Khi đó, việc buộc tội sẽ không còn tập trung vào hành vi cụ thể của từng người mà chuyển sang đánh giá dựa trên sự hiện diện hoặc vị trí trong tổ chức.

Đây là cách tiếp cận tiềm ẩn nhiều rủi ro vì trách nhiệm hình sự luôn đòi hỏi phải được cá thể hóa.

Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm

Đồng phạm giúp sức vẫn phải được xác định đối với từng cá nhân

Đồng phạm giúp sức là cơ chế mở rộng trách nhiệm hình sự từ người trực tiếp thực hiện tội phạm sang những người có hành vi hỗ trợ việc phạm tội. Tuy nhiên, sự mở rộng này không có nghĩa là mọi người có liên quan đều trở thành đồng phạm.

Để xác định một người là đồng phạm giúp sức, cơ quan tiến hành tố tụng cần chứng minh vai trò riêng của từng cá nhân. Việc đánh giá không thể dựa trên nhận định rằng "cả nhóm đều biết", "cả phòng cùng xử lý hồ sơ" hay "mọi người đều có mặt trong quá trình thực hiện công việc".

Điều cần làm rõ là từng người biết gì, mong muốn điều gì và đã thực hiện hành vi nào có tác động thực tế đến việc phạm tội. Chỉ khi các yếu tố này được chứng minh bằng chứng cứ thì trách nhiệm hình sự mới có thể được đặt ra.

Những rủi ro nếu mở rộng trách nhiệm theo tư duy tập thể

Nếu trách nhiệm hình sự được xác định theo tư duy tập thể thay vì trách nhiệm cá nhân, hệ quả không chỉ dừng lại ở một vụ án cụ thể.

Đối với doanh nghiệp, điều này có thể tạo ra tâm lý e ngại khi tham gia xử lý công việc. Người lao động có xu hướng tránh đưa ra ý kiến chuyên môn, hạn chế tham gia vào quá trình ra quyết định hoặc chỉ thực hiện công việc một cách hình thức để giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Đối với hoạt động tố tụng, việc mở rộng trách nhiệm dựa trên mối quan hệ công tác thay vì chứng cứ có thể dẫn đến nguy cơ làm mờ ranh giới giữa người thực sự giúp sức và người chỉ thực hiện nhiệm vụ theo chức trách.

Về lâu dài, cách tiếp cận này không góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm mà còn ảnh hưởng đến môi trường quản trị, bởi một tổ chức chỉ có thể vận hành hiệu quả khi mỗi cá nhân hiểu rõ phạm vi trách nhiệm của mình.

Cá thể hóa trách nhiệm là điều kiện để bảo đảm công bằng

Một nền tư pháp nghiêm minh không chỉ xử lý đúng người phạm tội mà còn phải xác định đúng mức độ tham gia của từng cá nhân.

Ngay cả trong cùng một vụ án đồng phạm, vai trò của mỗi người cũng có thể hoàn toàn khác nhau. Có người là người tổ chức, có người là người thực hành, có người giúp sức và cũng có người không đủ căn cứ để xác định đã tham gia vào việc thực hiện tội phạm.

Chính vì vậy, việc cá thể hóa trách nhiệm không làm giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm mà ngược lại còn giúp bảo đảm rằng quyền lực buộc tội được sử dụng trong đúng giới hạn của pháp luật.

Việc phân biệt giữa trách nhiệm hình sự cá nhân và trách nhiệm tập thể cũng gắn liền với cách xác định ranh giới giữa chứng cứ và suy đoán trong các vụ án đồng phạm giúp sức, nơi mỗi kết luận buộc tội đều phải được xây dựng trên chứng cứ về vai trò thực tế của từng cá nhân.

Kết luận

Đồng phạm giúp sức là chế định cho phép mở rộng trách nhiệm hình sự, nhưng sự mở rộng đó luôn phải được giới hạn bởi nguyên tắc trách nhiệm hình sự cá nhân. Không ai bị coi là đồng phạm chỉ vì cùng làm việc trong một tổ chức, cùng tham gia một quy trình hay cùng có mối quan hệ với người phạm tội.

Trong bối cảnh các mô hình quản trị ngày càng phức tạp, việc bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm không chỉ giúp xử lý đúng người, đúng hành vi mà còn góp phần duy trì sự minh bạch trong hoạt động quản trị và củng cố niềm tin vào công lý. Đây cũng là lĩnh vực đòi hỏi sự phân tích thận trọng của luật sư và chuyên gia pháp lý nhằm bảo đảm rằng giới hạn của trách nhiệm hình sự luôn được xác lập trên cơ sở chứng cứ, thay vì những suy diễn từ trách nhiệm tập thể.

Có thể khám phá thêm các bài nghiên cứu, bình luận pháp lý và phân tích chuyên sâu từ đội ngũ luật sư, chuyên gia của TAT Law Firm tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc 

Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ

Chủ tịch TAT Law Firm

Bài viết là sản phẩm nghiên cứu và bình luận pháp lý của Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, được xây dựng trên cơ sở phân tích quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm chuyên môn của tác giả. Mọi quan điểm trong bài viết nhằm mục đích nghiên cứu, phổ biến kiến thức pháp lý và thúc đẩy đối thoại học thuật.

Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi nhận đầy đủ nguồn dẫn đều có thể xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.