Một nền pháp quyền không thể chỉ dựa vào lời cam kết rằng người có quyền lực sẽ luôn vô tư. Điều quan trọng hơn là phải thiết kế cơ chế để người có lợi ích liên quan không thể tự mình quyết định, tự mình kiểm tra hoặc tự mình kết luận về tính đúng đắn của chính hành vi, quyết định của mình. Từ nguyên tắc Nemo iudex in causa sua, có thể nhìn thấy một yêu cầu căn bản của quản trị hiện đại: quyền lực phải được tổ chức để phòng ngừa xung đột lợi ích ngay từ đầu.
Xung đột lợi ích không chỉ là câu chuyện đạo đức cá nhân
Khi nói đến xung đột lợi ích, nhiều người thường nghĩ đến những trường hợp rõ ràng như người có thẩm quyền nhận lợi ích vật chất, có quan hệ thân quen với một bên, hoặc cố tình sử dụng vị trí công vụ để phục vụ mục đích cá nhân. Những biểu hiện đó là nguy hiểm và cần bị xử lý nghiêm. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn xung đột lợi ích ở góc độ đạo đức cá nhân thì vẫn chưa đủ.
Trong tổ chức quyền lực, xung đột lợi ích có thể phát sinh ngay cả khi chưa có bằng chứng về hành vi vụ lợi. Một người có thể chưa làm sai, chưa thiên vị, chưa nhận bất kỳ lợi ích nào, nhưng vị trí của họ trong quy trình ra quyết định đã đủ làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về tính khách quan. Ví dụ, một người vừa tham gia xây dựng phương án, vừa trực tiếp thẩm định phương án đó; một cơ quan vừa ban hành quyết định, vừa tự xem xét khiếu nại đối với quyết định của mình; một thành viên hội đồng có quan hệ lợi ích với đối tượng được đánh giá; hoặc một đơn vị vừa là bên hưởng lợi từ chính sách, vừa tham gia đề xuất chính sách.
Trong những tình huống như vậy, vấn đề không chỉ nằm ở phẩm chất của cá nhân. Vấn đề nằm ở cấu trúc quyền lực. Nếu quyền lực được thiết kế theo cách cho phép một chủ thể đồng thời nắm nhiều vai trò có khả năng chi phối lẫn nhau, nguy cơ thiên vị sẽ luôn tồn tại. Pháp quyền hiện đại vì thế không chờ đến khi sai phạm xảy ra mới xử lý, mà phải phòng ngừa bằng cách tổ chức quy trình khách quan, phân tách vai trò và kiểm soát lợi ích liên quan.
Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa của nguyên tắc Nemo iudex in causa sua – không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình. Nguyên tắc này không chỉ cấm sự thiên vị đã được chứng minh, mà còn nhằm loại bỏ những điều kiện có thể làm xã hội nghi ngờ về sự vô tư của người ra quyết định.
Không thể đặt niềm tin tuyệt đối vào sự tự kiểm soát của quyền lực
Quyền lực luôn có xu hướng tự bảo vệ mình. Khi một cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức đã đưa ra quyết định, họ thường có tâm lý bảo vệ quyết định đó, dù quyết định có thể cần được xem xét lại. Đây là phản ứng bình thường của con người và cũng là lý do pháp luật không thể giao toàn bộ cơ chế kiểm soát cho chính chủ thể đã ban hành quyết định.
Nếu một người tự đánh giá hành vi của mình, khả năng khách quan sẽ bị hạn chế. Nếu một cơ quan tự xem xét tính đúng sai của chính quyết định mà không có cơ chế độc lập đủ mạnh, kết quả dễ bị nghi ngờ. Nếu một tổ chức tự kết luận rằng mình không có xung đột lợi ích, nhưng không có tiêu chí kiểm tra bên ngoài, lời khẳng định ấy khó tạo dựng niềm tin.
Trong đời sống pháp lý và quản trị công, tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi” không nhất thiết luôn dẫn đến kết quả sai. Có thể trong một số trường hợp, người trong cuộc vẫn cố gắng xử lý công tâm. Nhưng một nền pháp quyền không thể được thiết kế dựa trên giả định may mắn rằng mọi người sẽ luôn vượt qua được lợi ích, định kiến và áp lực của chính mình. Pháp quyền cần những hàng rào khách quan để giảm thiểu rủi ro đó.
Vì vậy, kiểm soát quyền lực không phải là biểu hiện của sự thiếu tin tưởng cá nhân, mà là yêu cầu tất yếu của một hệ thống trưởng thành. Khi quyền lực được kiểm soát, người dân được bảo vệ khỏi sự tùy tiện. Đồng thời, chính người thực thi quyền lực cũng được bảo vệ khỏi nghi ngờ không cần thiết, bởi quyết định của họ được đặt trong một quy trình có thể kiểm chứng.
Phòng ngừa xung đột lợi ích phải bắt đầu từ thiết kế quy trình
Muốn hạn chế xung đột lợi ích, không thể chỉ kêu gọi sự liêm chính. Liêm chính là cần thiết, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng là phải xây dựng quy trình khiến sự liêm chính có điều kiện được kiểm tra và bảo đảm.
Trước hết, cần phân định rõ vai trò trong quá trình ra quyết định. Người đề xuất không nên đồng thời là người thẩm định cuối cùng nếu quyết định đó liên quan trực tiếp đến lợi ích của họ. Người kiểm tra không nên bị đặt dưới sự chi phối trực tiếp của người bị kiểm tra. Người giải quyết khiếu nại cần có khoảng cách khách quan nhất định với chủ thể đã ban hành quyết định bị khiếu nại. Trong các hội đồng đánh giá, xét duyệt, chấm thầu, kỷ luật, bổ nhiệm hoặc phân bổ nguồn lực, những người có lợi ích liên quan phải được loại trừ khỏi quá trình biểu quyết hoặc quyết định.
Tiếp theo, quy trình phải có cơ chế công khai và lưu vết. Một quyết định công quyền càng ảnh hưởng lớn đến quyền lợi của người dân, doanh nghiệp hoặc tài sản công thì càng cần minh bạch về căn cứ, hồ sơ, ý kiến chuyên môn, người tham gia, thời điểm xử lý và lý do lựa chọn phương án. Khi mọi bước đều được ghi nhận, nguy cơ tùy tiện sẽ giảm xuống, còn khả năng kiểm tra sau này sẽ tăng lên.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế giải trình. Người ra quyết định không chỉ cần có thẩm quyền, mà còn phải có khả năng giải thích vì sao quyết định được đưa ra. Giải trình không phải là thủ tục mang tính hình thức, mà là phương tiện để biến quyền lực từ trạng thái áp đặt sang trạng thái có thể đối thoại và kiểm chứng. Một quyết định không thể giải trình thường là quyết định khó thuyết phục, ngay cả khi người ban hành cho rằng mình đúng.
Cuối cùng, cần có cơ chế kiểm tra độc lập. Nếu mọi sai sót đều chỉ được xem xét trong cùng một hệ thống khép kín, niềm tin xã hội sẽ khó được củng cố. Sự độc lập tương đối của cơ quan thanh tra, kiểm toán, tòa án, cơ chế giám sát dân cử, giám sát xã hội và phản biện chuyên môn là điều kiện quan trọng để quyền lực không tự đóng kín trong chính mình.
Xung đột lợi ích trong quản trị công: Nguy cơ âm thầm nhưng nghiêm trọng
Xung đột lợi ích không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng một hành vi sai phạm rõ ràng. Nhiều khi nó tồn tại âm thầm trong cách tổ chức quyền lực. Chính vì vậy, nếu không được nhận diện sớm, nó có thể làm suy yếu niềm tin vào thể chế.
Trong hoạt động hành chính, xung đột lợi ích có thể xuất hiện khi người có thẩm quyền quyết định một vấn đề liên quan đến người thân, doanh nghiệp quen biết hoặc lợi ích của đơn vị mình. Trong đấu thầu, xung đột lợi ích có thể phát sinh khi người tham gia xây dựng hồ sơ mời thầu có liên hệ với nhà thầu. Trong bổ nhiệm, đánh giá cán bộ, xung đột lợi ích có thể xuất hiện khi người đánh giá chịu ảnh hưởng bởi quan hệ cấp trên, cấp dưới, thân quen hoặc lợi ích nhóm. Trong thanh tra, kiểm tra, xung đột lợi ích có thể xảy ra nếu đơn vị kiểm tra đồng thời có trách nhiệm bảo vệ kết quả quản lý trước đó của chính mình.
Điều đáng nói là không phải mọi trường hợp xung đột lợi ích đều dẫn đến tham nhũng hoặc sai phạm. Nhưng chúng làm phát sinh nghi ngờ. Và trong quản trị công, nghi ngờ kéo dài cũng có thể gây tổn hại không kém sai phạm thực tế. Khi người dân cho rằng một quyết định được đưa ra bởi người có lợi ích liên quan, họ sẽ khó tin vào tính công bằng của quyết định đó. Khi doanh nghiệp cho rằng quy trình xét duyệt không khách quan, họ sẽ mất niềm tin vào môi trường kinh doanh. Khi cán bộ trong hệ thống cho rằng quyền lực bị chi phối bởi quan hệ lợi ích, động lực làm đúng cũng bị suy giảm.
Bởi vậy, phòng ngừa xung đột lợi ích không chỉ nhằm xử lý người sai, mà còn nhằm bảo vệ uy tín của toàn bộ quy trình ra quyết định. Một quy trình minh bạch và khách quan giúp người được quyết định chấp nhận kết quả dễ hơn, kể cả khi kết quả không có lợi cho họ.
Từ nguyên tắc tố tụng đến yêu cầu quản trị minh bạch
Trong tố tụng, yêu cầu vô tư của người tiến hành tố tụng là điều kiện nền tảng để bảo đảm xét xử công bằng. Thẩm phán, kiểm sát viên, người giám định, người phiên dịch hoặc người có vai trò tố tụng khác nếu có căn cứ cho rằng không thể khách quan thì phải từ chối hoặc bị thay đổi. Điều này đã trở thành một chuẩn mực quen thuộc.
Nhưng tinh thần của nguyên tắc ấy không nên chỉ dừng lại trong phòng xử án. Bất kỳ nơi nào có quyền quyết định đến quyền, lợi ích, tài sản, danh dự, cơ hội hoặc nghĩa vụ của người khác đều cần được đặt dưới yêu cầu tương tự về khách quan. Một hội đồng hành chính, một hội đồng kỷ luật, một cơ quan cấp phép, một cơ quan thanh tra, một đơn vị xét duyệt dự án, một tổ chức nghề nghiệp khi ban hành quyết định ảnh hưởng đến người khác đều phải tự đặt câu hỏi: liệu quy trình này đã đủ khách quan chưa? Liệu có ai trong quy trình đang có lợi ích liên quan không? Liệu người bị tác động có cơ hội trình bày ý kiến không? Liệu quyết định có thể được kiểm chứng không?
Khi nguyên tắc Nemo iudex in causa sua được mở rộng từ tố tụng sang quản trị công, nó trở thành một tiêu chuẩn thiết kế thể chế. Quyền lực không chỉ cần được trao đúng thẩm quyền, mà còn phải được tổ chức sao cho người sử dụng quyền lực không rơi vào vị trí tự phán xét chính lợi ích của mình.
Đây là bước chuyển rất quan trọng. Nó giúp chúng ta hiểu rằng cải cách thể chế không chỉ là sửa đổi văn bản pháp luật, mà còn là sắp xếp lại các quan hệ quyền lực để hạn chế xung đột lợi ích, tăng trách nhiệm giải trình và nâng cao khả năng kiểm chứng.
Chuyển đổi số và cơ hội kiểm soát xung đột lợi ích
Trong bối cảnh hiện nay, chuyển đổi số tạo ra cơ hội lớn để kiểm soát xung đột lợi ích. Khi quy trình hành chính được số hóa, các bước xử lý hồ sơ được ghi nhận, thời điểm tác động vào hồ sơ được lưu vết, người tham gia xử lý được xác định và dữ liệu liên quan được kết nối, khả năng phát hiện bất thường sẽ cao hơn.
Dữ liệu có thể giúp nhận diện các mối liên hệ lặp lại giữa người xử lý và đối tượng được xử lý. Hệ thống số có thể cảnh báo khi một người tham gia quyết định liên quan đến đơn vị, cá nhân hoặc hồ sơ có khả năng phát sinh lợi ích liên quan. Quy trình điện tử cũng giúp giảm tiếp xúc trực tiếp không cần thiết, hạn chế không gian cho thỏa thuận ngầm và tăng khả năng giám sát.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Nếu không có nguyên tắc pháp lý dẫn đường, số hóa có thể chỉ làm cho quy trình cũ chạy nhanh hơn, chứ chưa chắc làm cho quyền lực khách quan hơn. Vì vậy, chuyển đổi số phải đi cùng thiết kế thể chế: phân quyền rõ, phân vai rõ, dữ liệu minh bạch, trách nhiệm giải trình cụ thể và cơ chế kiểm tra độc lập.
Khi đó, công nghệ mới thực sự phục vụ pháp quyền. Nó không thay thế con người, nhưng giúp hạn chế sự tùy tiện của con người trong quá trình thực thi quyền lực.
Kết luận: Muốn quyền lực chính danh, phải kiểm soát xung đột lợi ích
Nguyên tắc Nemo iudex in causa sua nhắc nhở rằng không ai nên được đặt vào vị trí vừa có lợi ích, vừa có quyền phán xét lợi ích đó. Đây không chỉ là yêu cầu của tố tụng công bằng, mà còn là nguyên tắc nền tảng của quản trị công hiện đại.
Xung đột lợi ích không thể được xử lý chỉ bằng lời hứa vô tư. Nó phải được phòng ngừa bằng thiết kế quy trình, phân tách vai trò, công khai hồ sơ, trách nhiệm giải trình, kiểm tra độc lập và khả năng kiểm chứng. Một quyết định muốn có tính chính danh không chỉ cần đúng về nội dung, mà còn phải được tạo ra trong điều kiện khiến xã hội có thể tin rằng nó khách quan.
Trong Nhà nước pháp quyền, quyền lực càng lớn thì càng cần được đặt trong giới hạn rõ ràng. Quyền lực càng tác động mạnh đến quyền lợi của người dân, doanh nghiệp và xã hội thì càng phải tránh nguy cơ tự phán xét chính mình. Khi xung đột lợi ích được kiểm soát, niềm tin vào pháp luật được củng cố. Và khi niềm tin được củng cố, quyền lực công mới có nền tảng chính danh để vận hành hiệu quả.
Bài viết phân tích xung đột lợi ích từ nguyên tắc Nemo iudex in causa sua, nhấn mạnh rằng quyền lực không thể tự phán xét chính mình. Muốn bảo đảm tính khách quan và chính danh, cần thiết kế quy trình minh bạch, phân tách vai trò, kiểm soát lợi ích liên quan và tăng trách nhiệm giải trình trong hoạt động công quyền.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
