(Bài viết phát triển từ bài “Bảo vệ bản quyền: Sử dụng bài hát trên YouTube, TikTok khác gì với biểu diễn trên sân khấu?' không còn là chuyện nhỏ” đã đăng trên Báo Tuổi trẻ ngày 18/05/2026)
Trong nhiều năm, không ít ca sĩ, đơn vị tổ chức biểu diễn, nhà sáng tạo nội dung và cả doanh nghiệp kinh doanh trên nền tảng số vẫn tồn tại một suy nghĩ khá phổ biến: nếu đã được phép biểu diễn một ca khúc thì đồng nghĩa có thể ghi hình, đăng tải và khai thác trên YouTube, TikTok hoặc Facebook.
Tuy nhiên, sự phát triển của môi trường số đang khiến cách hiểu này bộc lộ nhiều khoảng trống pháp lý.
Hàng loạt tranh chấp bản quyền âm nhạc xuất hiện trong thời gian gần đây cho thấy việc được phép hát một ca khúc trên sân khấu không đồng nghĩa với việc được quyền đưa toàn bộ phần biểu diễn đó lên Internet. Bởi phía sau một bài hát không chỉ tồn tại quyền biểu diễn, mà còn có nhiều lớp quyền sở hữu trí tuệ khác nhau phát sinh khi tác phẩm được ghi hình, lưu trữ và truyền tải trên môi trường số.
Một bài hát nhưng có thể phát sinh nhiều quyền khai thác khác nhau
Trong hoạt động biểu diễn truyền thống, việc sử dụng ca khúc thường được hiểu là quyền biểu diễn trước công chúng.
Người tổ chức chương trình hoặc đơn vị sản xuất thực hiện thủ tục xin phép, thanh toán tiền bản quyền theo phạm vi được cấp phép để nghệ sĩ trình diễn tác phẩm trên sân khấu.
Tuy nhiên, khi buổi biểu diễn được quay lại bằng camera và đăng tải lên YouTube hoặc TikTok, bản chất pháp lý của hành vi sử dụng tác phẩm đã thay đổi.
Lúc này không còn đơn thuần là hoạt động biểu diễn trực tiếp.
Video được tạo ra đồng nghĩa với việc tác phẩm đã được ghi nhận dưới dạng bản ghi hình. Tệp dữ liệu được lưu trữ trên hệ thống máy chủ. Nội dung được truyền tải tới số lượng người xem không giới hạn thông qua Internet. Những hành vi này có thể liên quan đến quyền sao chép, quyền định hình bản ghi, quyền truyền đạt tác phẩm tới công chúng và các quyền liên quan khác ngoài quyền biểu diễn ban đầu.
Chính vì vậy, phạm vi cấp phép cho một buổi biểu diễn không mặc nhiên mở rộng sang hoạt động khai thác trên nền tảng số.
Vì sao tranh chấp bản quyền ngày càng xuất hiện nhiều trên mạng xã hội?
Trước đây, một tiết mục văn nghệ hoặc chương trình biểu diễn thường chỉ diễn ra trong một khoảng thời gian và không tạo ra giá trị khai thác lâu dài sau khi kết thúc.
Nhưng trên nền tảng số, một video âm nhạc có thể tồn tại trong nhiều năm.
Mỗi lượt xem có thể tạo ra doanh thu quảng cáo. Mỗi lượt chia sẻ có thể gia tăng giá trị thương mại cho tài khoản hoặc thương hiệu sở hữu nội dung. Thậm chí nhiều video được sử dụng như công cụ quảng bá sản phẩm, xây dựng hình ảnh cá nhân hoặc thu hút khách hàng.
Điều đó khiến giá trị kinh tế của một bài hát trên môi trường số lớn hơn rất nhiều so với phạm vi của một buổi biểu diễn thông thường.
Và khi giá trị kinh tế tăng lên, các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ cũng xuất hiện nhiều hơn.
Không ít trường hợp cho rằng mình chỉ đăng lại một tiết mục biểu diễn hoặc chia sẻ một bản nhạc yêu thích nhưng thực tế lại đang tham gia vào quá trình khai thác tác phẩm mà chưa có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền.
TikTok, YouTube không phải là “kho nhạc miễn phí”
Một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là việc bài hát xuất hiện sẵn trên TikTok hoặc YouTube đồng nghĩa người dùng có thể tự do sử dụng trong mọi trường hợp.
Thực tế không hoàn toàn như vậy.
Nhiều nền tảng đã ký kết các thỏa thuận bản quyền với hãng ghi âm hoặc tổ chức quản lý quyền để cho phép người dùng sử dụng một phần thư viện âm nhạc trong những điều kiện nhất định. Tuy nhiên, phạm vi sử dụng thường bị giới hạn và không phải mọi mục đích khai thác đều được bao phủ bởi các thỏa thuận đó.
Khi nội dung được sử dụng cho quảng cáo, bán hàng, livestream thương mại, xây dựng thương hiệu cá nhân hoặc tạo doanh thu từ nền tảng, người dùng có thể đã vượt ra ngoài phạm vi cấp phép thông thường.
Điều này giải thích vì sao nhiều video vẫn có thể bị khiếu nại bản quyền dù bài hát được lấy từ môi trường mạng và đã xuất hiện công khai trước đó.
“Đăng cho vui” không còn là lý do đủ để tránh trách nhiệm
Sự phát triển của kinh tế số đang làm thay đổi cách nhìn nhận về hành vi khai thác tác phẩm trên Internet.
Trước đây, nhiều người cho rằng chỉ những đơn vị kinh doanh chuyên nghiệp hoặc doanh nghiệp lớn mới có nguy cơ vi phạm bản quyền.
Nhưng hiện nay, một tài khoản cá nhân cũng có thể tạo ra doanh thu từ quảng cáo, nhận tài trợ, bán hàng hoặc phát triển thương hiệu thông qua nội dung trực tuyến.
Do đó, khái niệm khai thác thương mại không còn được hiểu theo nghĩa hẹp là trực tiếp bán sản phẩm hay thu tiền từ người xem. Chỉ cần việc sử dụng âm nhạc góp phần tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp hoặc gián tiếp, hành vi đó đã có thể được xem xét dưới góc độ khai thác tác phẩm.
Chính vì vậy, nhiều video từng được cho là “đăng cho vui”, “chia sẻ cá nhân” hoặc “làm nội dung giải trí” vẫn có thể trở thành đối tượng của các tranh chấp bản quyền nếu vượt quá phạm vi sử dụng được cho phép.
Môi trường số đang đặt ra yêu cầu mới về nhận thức bản quyền
Sự bùng nổ của YouTube, TikTok, Facebook và các nền tảng chia sẻ nội dung đã tạo điều kiện để bất kỳ ai cũng có thể trở thành nhà sáng tạo.
Nhưng đồng thời, điều đó cũng khiến ranh giới giữa sử dụng hợp pháp và xâm phạm bản quyền trở nên phức tạp hơn trước.
Một bài hát không chỉ là sản phẩm nghệ thuật để thưởng thức. Đằng sau nó còn là quyền và lợi ích kinh tế của tác giả, nhà sản xuất, đơn vị sở hữu bản ghi và nhiều chủ thể khác trong chuỗi sáng tạo.
Khi nội dung được đưa lên Internet, mỗi hành vi sao chép, chỉnh sửa, ghi hình, phát sóng hoặc đăng tải đều có thể liên quan đến các quyền sở hữu trí tuệ khác nhau.
Điều này đòi hỏi cá nhân, doanh nghiệp và nhà sáng tạo nội dung phải thay đổi cách tiếp cận đối với âm nhạc trên môi trường số.
Bản quyền âm nhạc không còn là câu chuyện của riêng nghệ sĩ
Trong bối cảnh hiện nay, các tranh chấp về bản quyền không còn chỉ xảy ra giữa nghệ sĩ với các công ty giải trí.
Rủi ro pháp lý đã mở rộng tới người bán hàng online, người sáng tạo nội dung, đơn vị tổ chức sự kiện và bất kỳ ai sử dụng âm nhạc như một phần của hoạt động truyền thông số.
Đó cũng là lý do nhận thức đúng về phạm vi sử dụng tác phẩm đang trở thành yêu cầu bắt buộc trong nền kinh tế sáng tạo.
Bởi việc được phép hát một ca khúc trên sân khấu có thể chỉ là điểm khởi đầu của quyền sử dụng tác phẩm.
Còn khi bài hát bước lên YouTube, TikTok hoặc bất kỳ nền tảng số nào khác, câu chuyện pháp lý phía sau nó thường rộng hơn rất nhiều so với những gì người dùng nhìn thấy trên màn hình.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Nội dung bài viết là tài sản trí tuệ thuộc quyền quản lý của Luật sư Trương Anh Tú và TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, đăng tải lại, biên tập lại, chuyển thể, khai thác thương mại hoặc sử dụng một phần đáng kể nội dung mà không dẫn nguồn đầy đủ có thể bị xem xét dưới góc độ quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.
Khi trích dẫn hoặc sử dụng lại nội dung, đề nghị ghi rõ nguồn: “TAT Law Firm – Luật sư Trương Anh Tú” và bảo đảm không cắt ghép, chỉnh sửa hoặc diễn giải theo cách làm thay đổi bản chất lập luận, quan điểm chuyên môn hoặc nội dung gốc của bài viết.
Khởi tố các vụ vi phạm bản quyền số: Vì sao “xài chùa” đang không còn là vùng an toàn?
“Đăng cho vui” trên mạng xã hội: Vì sao nhiều người đang đánh giá quá nhẹ rủi ro bản quyền số?
