Trong quá trình thực thi Luật Đất đai sửa đổi, một trong những yêu cầu quan trọng là tạo cơ chế để người thực thi yên tâm đưa ra quyết định đúng. Tuy nhiên, bảo vệ người dám quyết đúng không có nghĩa là miễn trách nhiệm hay hợp thức hóa sai phạm, mà là phân định rạch ròi giữa hành vi cố ý làm sai với quyết định thiện chí, đúng thẩm quyền, đúng quy trình và không vụ lợi.
Cải cách đất đai cần đi cùng cải cách trách nhiệm
Luật Đất đai sửa đổi được kỳ vọng tạo chuyển biến trong quản lý, khai thác và sử dụng nguồn lực đất đai. Đây là lĩnh vực có tác động trực tiếp đến quyền tài sản của người dân, hoạt động đầu tư của doanh nghiệp, nguồn thu ngân sách và trật tự quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, cải cách pháp luật đất đai không chỉ nằm ở việc sửa đổi quy định. Một đạo luật dù có nhiều điểm mới, tiến bộ và thông thoáng đến đâu cũng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được tổ chức thực thi bằng những quyết định cụ thể. Chính ở khâu này, người thực thi giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Trong thực tế, nhiều vướng mắc đất đai kéo dài không hẳn vì không có quy định để xử lý, mà vì người có thẩm quyền e ngại rủi ro khi đặt bút ký. Đất đai là lĩnh vực nhạy cảm, mỗi quyết định đều có thể liên quan đến giá trị tài sản lớn, lợi ích của nhiều chủ thể và trách nhiệm pháp lý kéo dài trong tương lai. Vì vậy, tâm lý thận trọng là cần thiết. Nhưng nếu thận trọng biến thành né tránh, hệ thống sẽ khó vận hành hiệu quả.
Do đó, bên cạnh yêu cầu kiểm soát quyền lực và xử lý nghiêm sai phạm, cần đặt ra một vấn đề khác không kém phần quan trọng: làm thế nào để người thực thi được bảo vệ khi họ dám quyết đúng?
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Không thể đồng nhất “dám làm” với “làm liều”
Khi bàn đến việc bảo vệ cán bộ, công chức, viên chức trong quá trình thực thi công vụ, có một lo ngại thường được đặt ra: liệu cơ chế bảo vệ có bị lợi dụng để bao che cho sai phạm hay không?
Đây là lo ngại có cơ sở, nhất là trong lĩnh vực đất đai. Bởi đất đai luôn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh lợi ích nhóm, thông đồng, hợp thức hóa sai phạm, gây thất thoát tài sản nhà nước hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của người dân. Nếu cơ chế bảo vệ được thiết kế mơ hồ, thiếu tiêu chí rõ ràng, nó có thể bị hiểu sai hoặc bị lợi dụng.
Tuy nhiên, chính vì có rủi ro đó nên càng cần phân định rành mạch. “Dám làm” không phải là làm liều. “Dám quyết” không phải là bỏ qua pháp luật. “Dám chịu trách nhiệm” không phải là tự cho mình quyền vượt thẩm quyền, bỏ qua quy trình hoặc quyết định theo cảm tính.
Người dám quyết đúng phải là người quyết định trên cơ sở pháp luật, đúng thẩm quyền, đúng trình tự, dựa trên hồ sơ có thật, có ý kiến chuyên môn cần thiết, không che giấu thông tin và không có động cơ vụ lợi. Ngược lại, người biết sai vẫn làm, cố tình bỏ qua cảnh báo pháp lý, tạo lợi ích không chính đáng cho một nhóm chủ thể hoặc trục lợi từ quyết định hành chính thì không thể được bảo vệ.
Vì vậy, vấn đề không phải là có bảo vệ hay không, mà là bảo vệ ai, bảo vệ trong giới hạn nào và dựa trên tiêu chí nào.
Người làm đúng cần được bảo vệ trước rủi ro khách quan
Trong lĩnh vực đất đai, không phải mọi hệ quả bất lợi phát sinh sau một quyết định đều đồng nghĩa với sai phạm của người ký. Có những quyết định được ban hành trong bối cảnh pháp luật chưa thật sự rõ ràng, hồ sơ lịch sử phức tạp, chính sách thay đổi qua nhiều thời kỳ hoặc cách hiểu giữa các cơ quan chưa thống nhất.
Một hồ sơ đất đai có thể hình thành từ nhiều năm trước, trải qua nhiều lần chuyển nhượng, tách thửa, điều chỉnh quy hoạch, thay đổi mục đích sử dụng đất hoặc thay đổi chủ thể quản lý. Một dự án có thể đi qua nhiều nhiệm kỳ, nhiều văn bản pháp lý, nhiều giai đoạn phê duyệt. Một quyết định về giá đất có thể dựa trên dữ liệu thị trường tại một thời điểm nhất định, nhưng sau đó lại bị đặt trong bối cảnh so sánh khác.
Nếu mọi rủi ro phát sinh sau này đều được quy ngược thành trách nhiệm cá nhân của người thực thi, thì không ai có thể yên tâm ra quyết định. Người có thẩm quyền sẽ có xu hướng chọn giải pháp an toàn nhất cho bản thân: không ký, chờ thêm, xin thêm ý kiến, chuyển hồ sơ lên cấp trên hoặc để hồ sơ kéo dài.
Điều này không chỉ làm chậm bộ máy hành chính, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến người dân và doanh nghiệp. Người dân chậm được công nhận quyền sử dụng đất. Doanh nghiệp chậm triển khai dự án. Nhà nước chậm khơi thông nguồn lực. Thị trường mất đi sự ổn định và niềm tin.
Bảo vệ người dám quyết đúng vì thế không phải là đặc quyền cho người thực thi, mà là điều kiện để chính sách được vận hành hiệu quả.
Trách nhiệm phải được đánh giá theo bối cảnh tại thời điểm quyết định
Một nguyên tắc quan trọng cần được nhấn mạnh là trách nhiệm của người thực thi phải được xem xét trong bối cảnh tại thời điểm quyết định được ban hành. Không nên dùng toàn bộ dữ liệu, nhận thức và cách hiểu pháp luật của nhiều năm sau để đánh giá một cách máy móc quyết định của quá khứ.
Tại thời điểm ra quyết định, người thực thi có thể chỉ tiếp cận được một hệ thống hồ sơ nhất định, một cách hiểu pháp luật nhất định và một điều kiện quản lý nhất định. Nếu họ đã thẩm tra trong phạm vi chức trách, đã tuân thủ quy trình, đã dựa vào ý kiến chuyên môn và không có dấu hiệu vụ lợi, thì cần có cơ chế xem xét công bằng.
Điều này không có nghĩa là mọi quyết định trong quá khứ đều được miễn trừ. Nếu người thực thi biết hồ sơ sai nhưng vẫn ký, biết không đủ điều kiện nhưng vẫn phê duyệt, biết có nguy cơ thất thoát nhưng vẫn bỏ qua, thì trách nhiệm phải được đặt ra. Nhưng nếu rủi ro phát sinh từ sự thay đổi chính sách, khoảng trống pháp luật, mâu thuẫn trong hướng dẫn hoặc tình tiết khách quan mà người thực thi không thể biết, thì không nên đánh đồng với hành vi cố ý làm trái.
Một nền hành chính pháp quyền không chỉ đòi hỏi xử lý nghiêm người sai, mà còn phải biết bảo vệ người đúng. Nếu không có sự công bằng này, bộ máy sẽ vận hành trong tâm thế phòng thủ, còn cải cách pháp luật sẽ khó chuyển hóa thành kết quả thực tế.
Cần phân loại rõ lỗi cố ý, lỗi vô ý và rủi ro thể chế
Để bảo vệ người dám quyết đúng, cần có cơ chế phân loại trách nhiệm rõ ràng. Không thể mọi sai sót, hệ quả hoặc tranh luận pháp lý đều bị đặt ngang nhau.
Trước hết là lỗi cố ý. Đây là trường hợp người thực thi biết rõ quy định pháp luật, biết rõ hồ sơ không đủ điều kiện hoặc biết rõ quyết định có thể gây thiệt hại nhưng vẫn thực hiện vì động cơ cá nhân, lợi ích nhóm hoặc mục đích không chính đáng. Trường hợp này phải bị xử lý nghiêm.
Tiếp theo là lỗi vô ý hoặc thiếu cẩn trọng. Đây là trường hợp người thực thi không có động cơ vụ lợi nhưng chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm thẩm tra, đánh giá, kiểm tra hồ sơ hoặc xin ý kiến chuyên môn cần thiết. Trường hợp này cũng cần xem xét trách nhiệm, nhưng mức độ xử lý phải tương ứng với tính chất lỗi, hậu quả và khả năng khắc phục.
Cuối cùng là rủi ro thể chế hoặc rủi ro khách quan. Đây là trường hợp vướng mắc phát sinh do quy định pháp luật chưa rõ, có nhiều cách hiểu khác nhau, hồ sơ lịch sử phức tạp, dữ liệu quản lý thiếu đồng bộ hoặc chính sách thay đổi. Nếu người thực thi đã làm đúng chức trách, đúng quy trình, không vụ lợi và có căn cứ hợp lý tại thời điểm quyết định, thì cần được xem xét bảo vệ.
Sự phân loại này rất quan trọng. Nó giúp bảo đảm rằng cơ chế bảo vệ không trở thành “vùng an toàn” cho sai phạm, nhưng cũng không biến mọi quyết định khó thành rủi ro cá nhân quá lớn đối với người thực thi.
Bảo vệ người làm đúng phải đi cùng minh bạch hồ sơ
Muốn được bảo vệ, người thực thi cũng phải chứng minh được rằng quyết định của mình có căn cứ. Vì vậy, cơ chế bảo vệ người dám quyết đúng không thể tách rời yêu cầu minh bạch hóa quá trình ra quyết định.
Trong xử lý hồ sơ đất đai, cần lưu vết rõ ràng các bước thẩm định, ý kiến của cơ quan chuyên môn, tài liệu pháp lý, căn cứ áp dụng, phương án được lựa chọn và lý do lựa chọn phương án đó. Một quyết định đúng không chỉ đúng về kết quả, mà còn phải thể hiện được quá trình đi đến quyết định là minh bạch, có căn cứ và có thể kiểm tra.
Minh bạch hồ sơ có hai ý nghĩa. Một mặt, nó giúp phòng ngừa sai phạm, hạn chế quyết định tùy tiện, cảm tính hoặc bị chi phối bởi lợi ích không chính đáng. Mặt khác, nó cũng là cơ sở để bảo vệ người thực thi khi có tranh chấp, khiếu nại, thanh tra, kiểm toán hoặc xem xét trách nhiệm sau này.
Nếu người thực thi đã làm đúng, hồ sơ phải chứng minh được điều đó. Nếu hồ sơ không thể hiện quá trình thẩm định, không có căn cứ pháp lý rõ ràng, không lưu ý kiến chuyên môn hoặc không giải trình được lý do quyết định, thì rất khó đặt ra cơ chế bảo vệ một cách thuyết phục.
Do đó, bảo vệ người dám quyết đúng phải đi cùng yêu cầu nâng cao kỷ luật hồ sơ, chuẩn hóa quy trình và tăng cường trách nhiệm giải trình.
Người dân và doanh nghiệp cần một bộ máy dám quyết trong khuôn khổ pháp luật
Đối với người dân, điều họ cần không chỉ là quy định có lợi trên giấy, mà là hồ sơ của họ được giải quyết bằng quyết định cụ thể. Một quyền sử dụng đất hợp pháp nhưng chậm được công nhận sẽ làm phát sinh nhiều hệ quả: khó giao dịch, khó thế chấp, khó thừa kế, khó bảo vệ khi tranh chấp.
Đối với doanh nghiệp, sự chậm trễ trong thủ tục đất đai có thể khiến dự án đình trệ, chi phí vốn tăng, cơ hội đầu tư bị mất và niềm tin thị trường suy giảm. Trong nhiều trường hợp, một dự án bị tắc không chỉ ảnh hưởng đến chủ đầu tư, mà còn ảnh hưởng đến người mua nhà, nhà thầu, ngân hàng, người lao động và nguồn thu của địa phương.
Đối với Nhà nước, một bộ máy không dám quyết sẽ làm giảm hiệu quả quản lý. Nguồn lực đất đai không được khai thác, chính sách không được chuyển hóa thành kết quả, còn người dân và doanh nghiệp phải gánh chịu chi phí của sự trì hoãn.
Vì vậy, cần một bộ máy dám quyết, nhưng phải là dám quyết trong khuôn khổ pháp luật. Dám quyết đúng không đối lập với kỷ cương. Trái lại, đó là biểu hiện của một nền hành chính có kỷ cương, có trách nhiệm và có năng lực.
Kết luận: Bảo vệ người đúng để pháp luật được thực thi hiệu quả
Trong thực thi Luật Đất đai sửa đổi, yêu cầu bảo vệ người dám quyết đúng cần được nhìn nhận như một phần của cải cách thể chế. Đây không phải là sự ưu ái cho người thực thi, cũng không phải là cơ chế miễn trách nhiệm. Đó là cách xác lập sự công bằng trong đánh giá trách nhiệm công vụ.
Người cố ý làm sai, trục lợi, thông đồng, hợp thức hóa vi phạm hoặc gây thiệt hại cho Nhà nước, người dân, doanh nghiệp phải bị xử lý nghiêm. Nhưng người làm đúng thẩm quyền, đúng quy trình, có căn cứ, không vụ lợi và vì lợi ích chung thì cần được bảo vệ trước những rủi ro khách quan, rủi ro thể chế hoặc khác biệt trong cách hiểu pháp luật.
Luật Đất đai sửa đổi chỉ có thể đi vào cuộc sống nếu người thực thi không bị đặt trong tâm thế “không làm là an toàn nhất”. Một nền hành chính tốt phải khuyến khích người có trách nhiệm dám đưa ra quyết định đúng, đồng thời kiểm soát chặt chẽ quyền lực để ngăn ngừa sai phạm.
Khi người làm sai bị xử lý nghiêm và người làm đúng được bảo vệ, niềm tin vào pháp luật sẽ được củng cố. Đó cũng là điều kiện quan trọng để tháo gỡ vướng mắc đất đai, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, hỗ trợ doanh nghiệp và khơi thông nguồn lực đất đai.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Bài viết phân tích yêu cầu bảo vệ người dám quyết đúng trong thực thi Luật Đất đai sửa đổi, nhấn mạnh rằng đây không phải là miễn trách nhiệm hay bao che sai phạm, mà là xác lập cơ chế công bằng: xử lý nghiêm người cố ý làm sai, đồng thời bảo vệ người quyết định đúng thẩm quyền, đúng quy trình, không vụ lợi và vì lợi ích chung.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
GỢI Ý ĐỌC TIẾP CÁC BÀI VIẾT SAU:
Luật Đất đai sửa đổi: Muốn khơi thông nguồn lực, phải bảo vệ người dám quyết đúng
Muốn Luật Đất đai sửa đổi đi vào cuộc sống, phải gỡ tâm lý sợ trách nhiệm
Cấp sổ đỏ, giá đất và dự án tồn đọng: Ba phép thử của Luật Đất đai sửa đổi
