Tản văn của Luật sư Trương Anh Tú
Có những người trước khi đi ngủ sẽ úp điện thoại xuống bàn như một cách tự nhắc mình rằng ngày hôm nay đã kết thúc. Nhưng rồi chỉ cần màn hình sáng lên lúc gần nửa đêm, họ vẫn cầm máy lên gần như theo phản xạ, không hẳn vì tò mò, cũng không hẳn vì nghiện công việc, mà vì càng trưởng thành, con người càng hiểu rằng những cuộc gọi xuất hiện vào giờ đó thường không đi kèm với những điều nhẹ nhàng.
Đôi khi đó là một người vừa xảy ra chuyện trong gia đình, một nhân sự đang hoảng loạn vì công việc đổ vỡ, một khách hàng đứng trước nguy cơ mất tất cả những gì họ đã gây dựng nhiều năm, hoặc đơn giản chỉ là một con người đang ở trong khoảnh khắc mà họ không biết nên gọi cho ai khác ngoài mình. Có những cuộc gọi nếu để đến sáng hôm sau mới trả lời thì mọi thứ đã đi sang một hướng hoàn toàn khác, bởi điều người ta cần trong khoảnh khắc ấy đôi khi không chỉ là một giải pháp, mà là cảm giác vẫn còn có ai đó đủ bình tĩnh để cùng họ nhìn lại vấn đề khi mọi thứ đang hỗn loạn nhất.
Xã hội hiện đại đang nói rất nhiều về quyền được ngắt kết nối sau giờ làm việc. Người ta nói về work-life balance, về sức khỏe tinh thần, về việc con người cần được nghỉ ngơi thay vì phải sống trong trạng thái luôn trực chiến cùng điện thoại, email và những tin nhắn công việc không bao giờ kết thúc. Ở một góc độ nào đó, điều này hoàn toàn đúng, bởi không ai có thể đi đường dài nếu cuộc sống của họ bị kéo hoàn toàn vào công việc. Một con người luôn trong trạng thái căng thẳng sẽ dần đánh mất sự tỉnh táo, sự tử tế và cả khả năng cảm nhận niềm vui rất bình thường của cuộc sống.
Có những người nhìn bên ngoài vẫn rất chuyên nghiệp, vẫn trả lời tin nhắn rất nhanh, vẫn xử lý công việc rất ổn, nhưng thực tế đã mệt đến mức không còn nhớ lần cuối cùng mình thật sự nghỉ ngơi là khi nào. Có những bữa cơm vẫn ngồi đó nhưng đầu óc chưa rời khỏi công việc. Có những chuyến đi vẫn cười nói bình thường nhưng điện thoại chưa từng dám để im lặng quá lâu. Có những người nằm xuống rất muộn nhưng sáng hôm sau vẫn tỉnh dậy với cảm giác mình chưa kịp hồi phục. Điều mệt nhất đôi khi không nằm ở số giờ làm việc, mà nằm ở cảm giác con người chưa bao giờ thật sự được “tắt” hoàn toàn.
Nhưng nếu nhìn mọi áp lực vượt ra ngoài giờ hành chính như một dạng bóc lột thì có lẽ xã hội cũng đang bắt đầu đi sang một cực khác. Điều nguy hiểm nhất của thời đại này đôi khi không nằm ở một quan điểm sai, mà nằm ở việc một quan điểm đúng bị đẩy đến cực đoan. Quyền được nghỉ ngơi là cần thiết. Quyền được bảo vệ đời sống cá nhân cũng là điều không ai nên phủ nhận. Nhưng nếu mọi trách nhiệm vượt ra ngoài giờ hành chính đều bị nhìn như một sự xâm phạm, thì rất nhiều công việc mang tính trách nhiệm cao sẽ không còn ai đủ sẵn sàng để đứng ở đó khi tình huống thật sự xảy ra.
Một bác sĩ cấp cứu không thể nói rằng sau 18 giờ tối thì mọi ca khẩn cấp không còn liên quan đến mình nữa. Một người quản lý đang giữ phía sau mình cả một đội ngũ cũng hiểu rằng sẽ có những thời điểm mình phải xuất hiện dù điều đó không còn thuận tiện cho riêng bản thân. Một người cha có con nhỏ cũng hiểu cảm giác dù rất mệt nhưng vẫn không thể thật sự tắt trách nhiệm làm cha chỉ vì ngày hôm đó đã quá dài.
Người lính ngoài biển có lẽ hiểu điều này rõ hơn ai hết. Trong lịch sử khu vực từng có những hòn đảo bị thay đổi quyền kiểm soát chỉ vì một đêm những người đang giữ vị trí canh gác rời đi trong tâm lý rằng sẽ không có chuyện gì xảy ra. Nhiều thứ trên đời không mất đi trong tiếng súng. Nó mất đi trong khoảnh khắc không còn ai đứng ở đó nữa.
Nghề luật cũng là một nghề như vậy, dù ở một mức độ khác. Có những cuộc gọi xuất hiện lúc gần nửa đêm mà chỉ cần nhìn thấy tên người gọi, mình đã hiểu phía bên kia không đơn thuần chỉ là một câu hỏi pháp lý. Đó có thể là một doanh nghiệp vừa xảy ra khủng hoảng, một khách hàng vừa bị mời làm việc đột xuất, hoặc một thân chủ vừa đứng trước nguy cơ mất tự do, mất tài sản hay mất toàn bộ những gì họ đã xây dựng nhiều năm. Trong những thời điểm như vậy, điều người ta cần đôi khi không chỉ là kiến thức pháp luật, mà là cảm giác vẫn còn có ai đó đủ bình tĩnh để cùng họ bước qua thời điểm hỗn loạn nhất.
Có những vị trí mà lương không chỉ trả cho thời gian làm việc, mà còn trả cho khả năng xuất hiện khi tình huống xảy ra. Nhưng điều đó cũng không có nghĩa con người phải sống cả đời trong trạng thái luôn trực chiến. Không ai có thể đi đường dài nếu sự hiện diện của họ với công việc luôn được xây bằng cảm giác kiệt sức. Một người chuyên nghiệp không phải là người phản hồi nhanh nhất, mà là người biết lúc nào cần xuất hiện, xuất hiện đủ trách nhiệm và vẫn giữ được khả năng đi đường dài mà không tự bào mòn mình.
Vấn đề của xã hội hiện đại vì thế không nằm ở việc có nên luôn online hay không, mà nằm ở chỗ chúng ta đang dần nhầm lẫn giữa trách nhiệm và sự bào mòn. Không phải mọi áp lực đều độc hại. Không phải mọi cảm giác khó chịu trong công việc đều là dấu hiệu của một môi trường xấu. Và cũng không phải mọi trách nhiệm vượt ra ngoài giờ hành chính đều là sự bóc lột.
Có những áp lực là học phí của trưởng thành. Có những trách nhiệm là cái giá phải trả cho sự tin tưởng mà người khác dành cho mình. Và có những công việc mà phía sau sự hiện diện của một con người là cảm giác an toàn của rất nhiều người khác.
Bởi rồi sẽ có một giai đoạn nào đó trong đời, con người nhận ra mình không còn thật sự sống một mình nữa. Phía sau những cuộc gọi lúc nửa đêm, những lần không dám tắt điện thoại quá lâu, hay cảm giác vẫn còn phải xuất hiện khi mọi thứ trở nên khó khăn nhất, đôi khi không chỉ là công việc, mà là những điều mình biết nếu buông tay, sẽ có người khác phải chênh vênh theo. Và có lẽ vì thế mà càng trưởng thành, con người càng hiểu rằng không ai nên sống trong trạng thái luôn online. Nhưng cũng có những trách nhiệm mà mình không còn thể thật sự tắt máy hoàn toàn khỏi chúng nữa.
