Trong thực tiễn tố tụng, cụm từ “tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng” thường xuất hiện ở giai đoạn nhạy cảm nhất của một vụ án: khi hậu quả đã xảy ra, áp lực xử lý lớn, và nhu cầu “xác định trách nhiệm” trở nên cấp bách. Ở thời điểm đó, Điều 360 Bộ luật Hình sự dễ bị nhìn nhận như một lối đi thuận tiện để hình sự hóa sai sót quản lý.
Tuy nhiên, cách tiếp cận này tiềm ẩn một rủi ro lớn: đánh đồng hậu quả với tội phạm, và biến luật hình sự thành công cụ xử lý mọi thất bại trong quản lý.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Hiểu đúng “thiếu trách nhiệm” trong luật hình sự
Trong ngôn ngữ đời sống, “thiếu trách nhiệm” có thể được hiểu rất rộng. Nhưng trong luật hình sự, khái niệm này không mang tính cảm tính hay đạo đức, mà là một khái niệm pháp lý chặt chẽ.
Một người chỉ có thể bị coi là “thiếu trách nhiệm” theo Điều 360 Bộ luật Hình sự khi:
- Có nghĩa vụ pháp lý cụ thể phải thực hiện;
- Có khả năng thực hiện nghĩa vụ đó trong điều kiện thực tế;
- Nhưng không thực hiện hoặc thực hiện một cách cẩu thả, trái với yêu cầu pháp luật.
Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, việc gán ghép trách nhiệm hình sự là không có cơ sở.
2. Không phải cứ có hậu quả nghiêm trọng là có tội
Đây là sai lầm phổ biến nhất trong quá trình áp dụng Điều 360 BLHS.
Hậu quả nghiêm trọng là dấu hiệu bắt buộc, nhưng không phải dấu hiệu duy nhất của tội phạm. Luật hình sự không vận hành theo logic “có thiệt hại thì phải có người chịu tội”, mà vận hành theo logic trách nhiệm cá nhân gắn với nghĩa vụ và hành vi cụ thể.
Trong nhiều trường hợp:
- Hậu quả phát sinh do rủi ro khách quan;
- Do cơ chế quản lý nhiều tầng, nhiều cấp;
- Do quyết định tập thể hoặc do hành vi của người khác; thì việc quy kết tội thiếu trách nhiệm cho một cá nhân là không phù hợp với bản chất của trách nhiệm hình sự.
3. Nghĩa vụ pháp lý - điểm mấu chốt thường bị bỏ qua
Muốn xác định tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng, câu hỏi đầu tiên không phải là “hậu quả bao nhiêu tiền”, mà là:
Nghĩa vụ pháp lý cụ thể nào đã bị vi phạm?
Nghĩa vụ đó phải:
- Được xác lập rõ ràng bằng văn bản pháp luật, quyết định hợp pháp hoặc quy chế có hiệu lực;
- Thuộc phạm vi trách nhiệm trực tiếp của người bị xem xét;
- Có tính khả thi trong điều kiện thực tế.
Việc suy diễn nghĩa vụ từ chức danh, từ vai trò chung hoặc từ kết quả không đạt được là một sai lệch nghiêm trọng trong tư duy pháp lý.
4. Quan hệ nhân quả không thể suy đoán
Một nguyên tắc cốt lõi của luật hình sự là: trách nhiệm chỉ phát sinh khi có quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi và hậu quả.
Trong tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng, cần chứng minh được rằng:
- Chính hành vi không thực hiện hoặc thực hiện sai nghĩa vụ đó;
- Là nguyên nhân trực tiếp, không thể thay thế;
- Dẫn đến hậu quả đã xảy ra.
Nếu hậu quả là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố, hoặc nếu hậu quả vẫn có thể xảy ra dù người đó đã thực hiện nghĩa vụ, thì quan hệ nhân quả bị đứt gãy, và trách nhiệm hình sự không thể được xác lập.
5. Khi nào KHÔNG nên truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 360 BLHS?
Từ thực tiễn xét xử và kinh nghiệm bào chữa, có thể nhận diện một số tình huống điển hình không nên truy cứu trách nhiệm hình sự:
- Nghĩa vụ quản lý không rõ ràng hoặc chồng chéo;
- Cá nhân không có thẩm quyền quyết định cuối cùng;
- Hành vi chỉ là sai sót nghiệp vụ, thiếu kinh nghiệm, không mang tính coi thường nghĩa vụ;
- Hậu quả phát sinh chủ yếu do yếu tố khách quan hoặc do lỗi của chủ thể khác;
- Đã có cơ chế xử lý phù hợp bằng kỷ luật, hành chính hoặc dân sự.
Trong những trường hợp này, việc áp dụng Điều 360 không chỉ thiếu căn cứ pháp lý mà còn đi ngược lại nguyên tắc hình sự tối thiểu.
6. Luật hình sự không phải là công cụ sửa chữa quản lý
Luật hình sự được thiết kế để xử lý hành vi nguy hiểm cho xã hội, không phải để bù đắp cho lỗ hổng quản trị hay thay thế năng lực điều hành.
Nếu mọi sai sót quản lý đều có nguy cơ bị quy kết là tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng, thì hệ quả không chỉ dừng ở một vụ án, mà là:
- Tâm lý sợ trách nhiệm lan rộng;
- Quyết định quản lý trở nên phòng thủ, hình thức;
- Sự trì trệ và né tránh trong toàn bộ hệ thống.
Đó là cái giá mà xã hội phải trả khi ranh giới giữa quản lý và hình sự bị xóa nhòa.
7. Nhận diện đúng để bảo vệ đúng
Hiểu đúng Điều 360 Bộ luật Hình sự không nhằm né tránh trách nhiệm, mà để đặt trách nhiệm đúng chỗ. Chỉ khi xác định chính xác nghĩa vụ, hành vi và quan hệ nhân quả, luật hình sự mới phát huy vai trò bảo vệ trật tự pháp lý, thay vì trở thành gánh nặng tâm lý cho những người đang làm việc trong vùng rủi ro của quản lý.
Luật hình sự không tồn tại để tìm người chịu tội cho mọi hậu quả, mà để xác định đúng giới hạn của trách nhiệm khi quyền lực nhà nước can thiệp sâu nhất vào đời sống con người. Khi trách nhiệm quản lý bị hình sự hóa bằng cảm giác hậu quả, công lý không còn đứng trên pháp luật, mà đứng trên nỗi sợ. Người làm nghề luật không bảo vệ sai sót, mà bảo vệ ranh giới – bởi nơi ranh giới bị xóa, trách nhiệm sẽ trở thành gánh nặng vô hình cho toàn xã hội.
Việc hiểu đúng Điều 360 BLHS vì thế không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý, mà là vấn đề bảo vệ năng lực quản lý của cả hệ thống.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm bài viết tại:
Điều 360 Bộ luật Hình sự là gì? Khi nào hành vi quản lý bị hình sự hóa
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
