.webp)
Quy định không được mang laptop vào phiên tòa, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, không chỉ đặt ra vấn đề về nội quy phòng xử án. Đối với luật sư và người tham gia tố tụng, đây còn là câu hỏi về điều kiện thực hiện quyền bào chữa, quyền tranh tụng trong bối cảnh hồ sơ vụ án ngày càng đồ sộ, chứng cứ ngày càng phức tạp và nhiều tài liệu đã chuyển sang dạng điện tử. Một nền tư pháp số không thể chỉ số hóa hồ sơ, mà phải bảo đảm cách thức để dữ liệu số được sử dụng hợp pháp, hiệu quả trong hoạt động bảo vệ công lý.
Laptop không chỉ là thiết bị cá nhân của luật sư
Trong đời sống thông thường, laptop là công cụ làm việc quen thuộc. Với luật sư, laptop không đơn thuần là thiết bị cá nhân, càng không phải là phương tiện giải trí hay liên lạc tại phiên tòa. Đó là nơi lưu trữ hồ sơ vụ án, hệ thống hóa chứng cứ, đánh dấu bút lục, tra cứu văn bản pháp luật, lập bảng so sánh lời khai, chuẩn bị luận cứ bào chữa và ghi nhận diễn biến tố tụng.
Trong nhiều vụ án hiện nay, đặc biệt là các vụ án kinh tế, tham nhũng, ngân hàng, chứng khoán, đầu tư, xây dựng, đất đai hoặc tranh chấp thương mại phức tạp, hồ sơ có thể lên tới hàng chục nghìn trang. Nếu toàn bộ tài liệu ấy được in ra giấy, việc mang theo, sắp xếp, tra cứu và đối chiếu tại phiên tòa là một thách thức rất lớn. Chỉ cần Hội đồng xét xử hỏi đến một chi tiết trong sao kê, một dòng trong email, một phụ lục hợp đồng hoặc một mốc thời gian trong hồ sơ, luật sư cần có khả năng tìm ngay tài liệu liên quan để trả lời hoặc phản biện.
Ở góc độ đó, laptop là công cụ hỗ trợ quyền bào chữa và quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp. Việc sử dụng laptop đúng mục đích giúp luật sư làm việc chính xác hơn, phản ứng nhanh hơn và trình bày lập luận có căn cứ hơn. Người được hưởng lợi cuối cùng không chỉ là luật sư, mà là bị cáo, bị hại, đương sự, doanh nghiệp, người dân và cả chất lượng xét xử.
Vì vậy, khi đặt ra quy định hạn chế laptop trong phòng xử án, cần nhìn nhận thiết bị này trong đúng chức năng tố tụng của nó. Nếu chỉ xem laptop như một nguy cơ an ninh hoặc nguy cơ làm mất trật tự, thì cách tiếp cận có thể chưa đầy đủ.
.png)
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Quyền bào chữa cần điều kiện thực hiện thực chất
Quyền bào chữa không chỉ là quyền được có luật sư. Quyền bào chữa cũng không chỉ là quyền được phát biểu tại phiên tòa. Một quyền muốn có ý nghĩa thực chất phải đi kèm điều kiện để thực hiện quyền đó.
Luật sư muốn bào chữa hiệu quả phải có khả năng tiếp cận hồ sơ, nghiên cứu chứng cứ, tra cứu pháp luật, đối chiếu lời khai, phát hiện mâu thuẫn và phản biện tức thời. Trong phiên tòa, diễn biến có thể thay đổi liên tục. Một câu hỏi mới của Hội đồng xét xử, một quan điểm mới của đại diện Viện kiểm sát, một tài liệu do bên đối tụng viện dẫn, hoặc một lời khai thay đổi của người tham gia tố tụng có thể làm phát sinh nhu cầu kiểm tra ngay tài liệu đã chuẩn bị.
Nếu luật sư chỉ được sử dụng hồ sơ giấy, trong khi toàn bộ hệ thống hồ sơ đã được phân loại, đánh dấu, tìm kiếm và tổ chức bằng dữ liệu điện tử, thì hiệu quả bào chữa có thể bị giảm sút. Điều này đặc biệt rõ trong những vụ án có khối lượng chứng cứ lớn. Không phải lúc nào luật sư cũng có thể nhớ chính xác từng bút lục, từng trang tài liệu, từng mốc thời gian hoặc từng chi tiết kỹ thuật trong hồ sơ.
Quyền bào chữa trong thời đại hồ sơ số vì vậy cần được hiểu rộng hơn. Nó không chỉ bao gồm quyền trình bày quan điểm, mà còn bao gồm điều kiện hợp lý để khai thác tài liệu số phục vụ cho việc trình bày quan điểm đó. Nếu công nghệ đã trở thành phương tiện chuẩn bị vụ án, thì việc sử dụng công nghệ tại phiên tòa cũng cần được xem xét như một phần của điều kiện hành nghề hợp pháp.
Không nên đồng nhất laptop với nguy cơ vi phạm
Một chiếc laptop có thể bị sử dụng sai mục đích. Điều này không thể phủ nhận. Người sử dụng có thể ghi âm, ghi hình trái phép, truyền dữ liệu ra ngoài, kết nối với người không tham gia phiên tòa, phát tán thông tin không được phép công bố hoặc làm lộ bí mật tố tụng. Những hành vi này cần bị kiểm soát và xử lý nghiêm.
Nhưng từ khả năng bị lạm dụng không thể suy ra rằng bản thân laptop là nguy cơ cần loại trừ. Trong pháp luật hiện đại, cách tiếp cận hợp lý không phải là mặc nhiên nghi ngờ công cụ, mà là xác định đúng hành vi rủi ro. Cùng một thiết bị có thể phục vụ mục đích hợp pháp hoặc mục đích vi phạm. Điều cần quản lý là mục đích và hành vi sử dụng thiết bị.
Nếu luật sư dùng laptop để mở hồ sơ đã chuẩn bị, tra cứu văn bản pháp luật, đối chiếu tài liệu, ghi chú nội bộ hoặc kiểm tra bút lục, đó là hành vi phục vụ hoạt động tố tụng. Nếu người sử dụng laptop để ghi hình, truyền dữ liệu, phát trực tiếp hoặc làm lộ thông tin, đó là hành vi vi phạm. Hai nhóm hành vi này cần được phân biệt rõ.
Việc phân biệt này rất quan trọng đối với tư pháp số. Bởi trong tương lai, công cụ công nghệ sẽ còn thay đổi nhanh hơn nữa. Hôm nay là laptop, ngày mai có thể là máy tính bảng, kính thông minh, phần mềm phân tích chứng cứ, trợ lý pháp lý dùng trí tuệ nhân tạo hoặc hệ thống dữ liệu điện tử được kết nối trực tiếp với hồ sơ vụ án. Nếu pháp luật chỉ quản lý bằng cách gọi tên từng thiết bị, quy định sẽ rất nhanh lạc hậu. Nếu pháp luật quản lý theo hành vi, quy định sẽ bền vững và thích ứng tốt hơn.
Tôn nghiêm phiên tòa phải đi cùng quyền tranh tụng
Phòng xử án cần sự tôn nghiêm. Đây là yêu cầu không thể xem nhẹ. Phiên tòa là nơi Nhà nước thực hiện quyền tư pháp, nơi số phận pháp lý, tài sản, tự do, danh dự và quyền lợi của con người có thể được quyết định. Vì vậy, mọi chủ thể tham gia phiên tòa phải tôn trọng Hội đồng xét xử, tuân thủ nội quy, giữ trật tự và không sử dụng bất kỳ công cụ nào làm ảnh hưởng đến hoạt động xét xử.
Tuy nhiên, sự tôn nghiêm của phiên tòa không đồng nghĩa với việc loại bỏ công nghệ khỏi phòng xử án. Sự tôn nghiêm nằm ở trật tự pháp lý, không nằm ở việc mọi tài liệu phải tồn tại dưới dạng giấy. Một luật sư sử dụng laptop để tra cứu hồ sơ, nếu được chủ tọa cho phép và sử dụng đúng mục đích, không làm giảm uy nghiêm của Tòa án. Ngược lại, việc đó có thể giúp phiên tòa diễn ra hiệu quả hơn, lập luận rõ ràng hơn và việc kiểm tra chứng cứ chính xác hơn.
Quyền tranh tụng cũng là một giá trị cốt lõi của phiên tòa. Nếu phiên tòa trang nghiêm nhưng điều kiện tranh tụng không đầy đủ, thì chất lượng xét xử vẫn có thể bị ảnh hưởng. Ngược lại, nếu phiên tòa bảo đảm trật tự nhưng đồng thời tạo điều kiện hợp lý để luật sư tra cứu, đối chiếu, phản biện, thì sự tôn nghiêm và quyền tranh tụng có thể bổ trợ cho nhau.
Vấn đề vì vậy không phải là chọn giữa trật tự phiên tòa và quyền bào chữa. Vấn đề là thiết kế cơ chế để cả hai cùng được bảo đảm.
Cơ chế xin phép phải tránh sự bất định cho luật sư
Quy định cho phép sử dụng laptop khi được chủ tọa chấp thuận là một cơ chế linh hoạt. Nó cho phép người điều hành phiên tòa cân nhắc từng vụ việc, từng hoàn cảnh cụ thể, từng yêu cầu bảo mật và từng nguy cơ về trật tự. Tuy nhiên, sự linh hoạt chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm tiêu chí rõ ràng.
Nếu tiêu chí không rõ, luật sư sẽ gặp khó trong việc chuẩn bị. Có phiên tòa được sử dụng laptop, có phiên tòa không được sử dụng. Có chủ tọa cho phép tra cứu hồ sơ điện tử, có chủ tọa yêu cầu dùng hồ sơ giấy. Có vụ án cho phép sử dụng thiết bị ngoại tuyến, có vụ án không chấp nhận bất kỳ thiết bị nào. Sự khác biệt này nếu không được giải thích bằng tiêu chí cụ thể sẽ tạo ra tính bất định trong hoạt động hành nghề.
Tính bất định ấy có thể làm tăng chi phí tố tụng. Luật sư buộc phải in nhiều tài liệu dự phòng. Đương sự phải chuẩn bị thêm bản giấy. Hồ sơ điện tử dù đã được tổ chức khoa học vẫn có thể không được sử dụng. Điều này khiến quá trình số hóa bị giảm hiệu quả ngay tại phiên tòa.
Một cơ chế hợp lý nên cho phép người tham gia tố tụng đăng ký trước nhu cầu sử dụng laptop, nêu rõ mục đích, loại tài liệu, chế độ sử dụng, cam kết không ghi âm, ghi hình, không truyền dữ liệu trái phép và chấp hành sự kiểm soát của phiên tòa. Chủ tọa có thể chấp thuận, chấp thuận có điều kiện hoặc từ chối, nhưng quyết định nên có căn cứ rõ ràng và được áp dụng thống nhất trong những tình huống tương tự.
Minh bạch tiêu chí không làm giảm quyền của chủ tọa. Trái lại, nó giúp quyền điều hành phiên tòa thuyết phục hơn, ổn định hơn và ít gây tranh luận hơn.
Hồ sơ số cần được đi vào hoạt động tranh tụng
Nếu tư pháp số chỉ dừng lại ở việc số hóa hồ sơ để cơ quan tư pháp quản lý thuận tiện hơn, mà chưa tạo điều kiện để luật sư và người tham gia tố tụng khai thác hồ sơ số tại phiên tòa, thì chuyển đổi số mới đi được một nửa chặng đường.
Hồ sơ điện tử chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó giúp việc tiếp cận công lý dễ hơn, nhanh hơn và chính xác hơn. Dữ liệu số chỉ thật sự có giá trị khi nó hỗ trợ quá trình kiểm tra chứng cứ, tranh tụng, phản biện và ra quyết định. Nếu mọi thứ đã được số hóa ở giai đoạn chuẩn bị nhưng khi bước vào phiên tòa lại phải quay về giấy, tư pháp số sẽ bị ngắt quãng ngay tại nơi quan trọng nhất.
Phòng xử án là trung tâm của hoạt động tư pháp. Đây là nơi quyền bào chữa được thể hiện trực tiếp, nơi tranh tụng diễn ra công khai, nơi chứng cứ được kiểm tra và nơi Hội đồng xét xử hình thành nhận định. Vì vậy, tư pháp số phải đi vào phòng xử án, không thể dừng lại bên ngoài phòng xử án.
Điều đó không có nghĩa là công nghệ được sử dụng tùy tiện. Trái lại, công nghệ phải được đưa vào phòng xử án trong khuôn khổ kiểm soát rõ ràng: sử dụng đúng mục đích, đúng phạm vi, đúng thời điểm, dưới sự điều hành của chủ tọa và chịu trách nhiệm nếu vi phạm.
Kết luận: Quyền bào chữa không nên bị đặt sau nỗi sợ công nghệ
Quy định không được mang laptop vào phiên tòa, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, có mục tiêu bảo đảm an ninh, trật tự và sự tôn nghiêm của phiên tòa. Mục tiêu đó là chính đáng. Nhưng khi áp dụng quy định này, cần tránh cách hiểu khiến công nghệ bị nhìn nhận chủ yếu như một nguy cơ, trong khi vai trò hỗ trợ quyền bào chữa và quyền tranh tụng chưa được đánh giá đầy đủ.
Một chiếc laptop có thể bị lạm dụng, nhưng cũng có thể là công cụ cần thiết để luật sư thực hiện nhiệm vụ của mình trong thời đại hồ sơ số. Vấn đề không phải là cho phép hay cấm đoán một cách tuyệt đối, mà là xây dựng cơ chế sử dụng có điều kiện, minh bạch, có thể kiểm soát và có trách nhiệm.
Tư pháp số không thể chỉ là khẩu hiệu về hồ sơ điện tử, phiên tòa trực tuyến hay phần mềm quản lý án. Tư pháp số phải bảo đảm rằng quyền tố tụng được thực hiện tốt hơn nhờ công nghệ. Nếu công nghệ giúp luật sư tra cứu chứng cứ nhanh hơn, phản biện chính xác hơn và bảo vệ thân chủ hiệu quả hơn, thì pháp luật cần tìm cách quản lý rủi ro thay vì loại trừ công cụ.
Một nền tư pháp hiện đại không nên sợ laptop trong phòng xử án. Điều cần thiết là sợ sự tùy tiện, sợ lạm dụng, sợ mất kiểm soát và sợ việc quyền bào chữa bị thu hẹp trong khi hồ sơ, chứng cứ và đời sống pháp lý đã bước sang kỷ nguyên số. Khi công nghệ được đặt trong trật tự pháp lý, nó không làm suy yếu phiên tòa, mà có thể góp phần làm cho công lý được bảo vệ tốt hơn.
Bài viết phân tích quy định không được mang laptop vào phiên tòa, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, dưới góc nhìn quyền bào chữa và quyền tranh tụng trong thời đại hồ sơ số. Laptop không chỉ là thiết bị điện tử thông thường, mà có thể là công cụ giúp luật sư tra cứu hồ sơ, đối chiếu chứng cứ, phản biện lập luận và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của thân chủ một cách hiệu quả hơn trong nền tư pháp số.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
XEM THÊM CÁC BÀI VIẾT SAU:
Một chiếc laptop trong phòng xử án và bài toán thể chế của nền tư pháp số
Không được mang laptop vào phòng xử án: Từ nội quy phiên tòa đến câu hỏi về tư pháp số
Tôn nghiêm phiên tòa không đồng nghĩa với việc loại bỏ công nghệ
