Quy định không được mang laptop vào phòng xử án, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, đặt ra một câu hỏi quan trọng trong tiến trình xây dựng tư pháp số: sự tôn nghiêm của phiên tòa có nhất thiết phải được bảo vệ bằng cách hạn chế công nghệ, hay có thể được bảo vệ bằng những quy tắc quản lý hành vi sử dụng công nghệ một cách minh bạch, tương xứng và có trách nhiệm? Trong kỷ nguyên hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử và chuyển đổi số tư pháp, điều cần kiểm soát không phải là chiếc laptop như một công cụ, mà là cách công cụ đó được sử dụng trong phòng xử án.
Sự tôn nghiêm của phiên tòa là yêu cầu không thể xem nhẹ
Phòng xử án là một không gian đặc biệt. Đó không phải là nơi trao đổi thông tin thông thường, càng không phải là nơi các chủ thể có thể tự do sử dụng thiết bị, ghi âm, ghi hình, truyền phát hoặc chia sẻ dữ liệu theo ý mình. Phiên tòa là nơi quyền tư pháp được thực hiện công khai, nơi số phận pháp lý, tài sản, danh dự, tự do và quyền lợi của con người có thể được quyết định.
Vì vậy, sự tôn nghiêm của phiên tòa là yêu cầu cần được bảo vệ nghiêm túc. Mọi người tham gia, tham dự phiên tòa đều phải tuân thủ nội quy, tôn trọng Hội đồng xét xử, chấp hành sự điều hành của chủ tọa và không được có hành vi làm ảnh hưởng đến trật tự xét xử. Nếu thiết bị điện tử bị sử dụng tùy tiện, phiên tòa có thể bị xáo trộn. Việc ghi âm, ghi hình, phát trực tiếp, trao đổi thông tin ra bên ngoài hoặc làm lộ dữ liệu không được phép công bố có thể gây ảnh hưởng đến quyền riêng tư, bí mật tố tụng, an ninh phiên tòa và niềm tin vào hoạt động xét xử.
Nhìn từ góc độ đó, việc đặt ra quy định kiểm soát thiết bị điện tử trong phòng xử án là có cơ sở. Không một nền tư pháp nào có thể chấp nhận việc công nghệ được sử dụng ngoài vòng kiểm soát ngay tại nơi xét xử.
Tuy nhiên, bảo vệ sự tôn nghiêm không đồng nghĩa với việc phải nhìn mọi thiết bị công nghệ như một mối đe dọa. Nếu tiếp cận theo hướng quá dè dặt, pháp luật có thể vô tình thu hẹp cả những hành vi sử dụng công nghệ hợp pháp, cần thiết và có ích cho hoạt động tranh tụng.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Công nghệ không làm mất trật tự, hành vi sai mới làm mất trật tự
Một chiếc laptop không tự nó làm mất trật tự phiên tòa. Một chiếc điện thoại, máy tính bảng hoặc thiết bị lưu trữ dữ liệu cũng không tự nó tạo ra vi phạm. Vi phạm chỉ xuất hiện khi con người sử dụng công cụ đó sai mục đích, sai phạm vi hoặc trái với sự điều hành của chủ tọa phiên tòa.
Nếu luật sư sử dụng laptop để tra cứu hồ sơ vụ án, mở văn bản pháp luật, đối chiếu chứng cứ, ghi chú diễn biến xét hỏi hoặc chuẩn bị câu hỏi tranh tụng, đó là hành vi phục vụ hoạt động tố tụng. Nếu người tham dự phiên tòa sử dụng thiết bị để quay phim, phát trực tiếp, gửi tài liệu ra ngoài, liên lạc nhằm tác động đến người tham gia tố tụng hoặc làm lộ bí mật vụ án, đó là hành vi cần bị ngăn chặn và xử lý.
Hai nhóm hành vi này không nên bị đặt chung dưới cùng một cách nhìn. Nếu pháp luật chỉ quản lý bằng việc hạn chế công cụ, thì người sử dụng hợp pháp cũng bị đặt trong trạng thái phải giải trình như người có nguy cơ vi phạm. Cách tiếp cận đó có thể tạo sự an toàn về mặt quản lý trong ngắn hạn, nhưng lại chưa thật sự phù hợp với yêu cầu của tư pháp số.
Trong kỷ nguyên số, công nghệ là một phần của hoạt động nghề nghiệp. Luật sư sử dụng công nghệ để tổ chức hồ sơ. Kiểm sát viên sử dụng công nghệ để quản lý tài liệu. Tòa án sử dụng công nghệ để số hóa hồ sơ, điều hành lịch xét xử, công khai bản án, tống đạt điện tử hoặc tổ chức phiên tòa trực tuyến. Khi chính hệ thống tư pháp đang chuyển đổi số, việc coi công cụ số trong phòng xử án như một yếu tố bất thường cần hạn chế rộng rãi là điều cần được cân nhắc.
Vấn đề cốt lõi không phải là công nghệ có mặt trong phòng xử án hay không, mà là công nghệ được đặt trong trật tự pháp lý nào.
Một phiên tòa trang nghiêm vẫn có thể là một phiên tòa số
Sự trang nghiêm của phiên tòa không phụ thuộc vào việc tài liệu được in trên giấy hay hiển thị trên màn hình. Sự trang nghiêm phụ thuộc vào kỷ luật tố tụng, thái độ của các bên, sự điều hành của Hội đồng xét xử, tính công khai, minh bạch và sự tuân thủ pháp luật của mọi chủ thể.
Một luật sư mở laptop để kiểm tra bút lục không làm giảm uy nghiêm của Tòa án nếu việc đó được chủ tọa cho phép, diễn ra đúng mục đích và không ảnh hưởng đến trật tự xét xử. Một tài liệu điện tử được trình chiếu có kiểm soát có thể giúp các bên dễ theo dõi hơn. Một chứng cứ số được đối chiếu ngay tại phiên tòa có thể làm rõ vấn đề nhanh hơn. Một văn bản pháp luật được tra cứu kịp thời có thể giúp tranh tụng đi vào trọng tâm hơn.
Ngược lại, một phiên tòa hoàn toàn không có thiết bị điện tử vẫn có thể mất trật tự nếu người tham gia không tôn trọng nội quy, nếu các bên phát ngôn tùy tiện, nếu chứng cứ bị trình bày thiếu kiểm soát hoặc nếu hoạt động điều hành không rõ ràng. Như vậy, công nghệ không phải là thước đo của sự trang nghiêm. Hành vi và trật tự tố tụng mới là thước đo thực chất.
Tư pháp số không có nghĩa là biến phòng xử án thành không gian công nghệ tự do. Tư pháp số cũng không có nghĩa là mọi người đều được sử dụng thiết bị theo ý mình. Tư pháp số phải là việc đưa công nghệ vào hoạt động xét xử trong một khuôn khổ rõ ràng: ai được sử dụng, sử dụng vào mục đích gì, trong thời điểm nào, với giới hạn nào, chịu sự kiểm soát ra sao và bị xử lý thế nào nếu vi phạm.
Khi khuôn khổ đó được thiết kế tốt, phiên tòa vừa có thể trang nghiêm, vừa có thể hiện đại.
Quản lý hành vi rủi ro là cách tiếp cận phù hợp hơn
Pháp luật trong kỷ nguyên số không nên chỉ chạy theo tên gọi của thiết bị. Nếu hôm nay quy định tập trung vào laptop, điện thoại, máy tính bảng, đồng hồ thông minh, thì ngày mai sẽ xuất hiện những công cụ mới khó gọi tên hơn. Công nghệ luôn thay đổi nhanh hơn quy trình ban hành văn bản pháp luật.
Vì vậy, cách tiếp cận bền vững hơn là quản lý hành vi rủi ro. Những hành vi cần bị kiểm soát phải được xác định rõ: ghi âm, ghi hình trái phép; phát trực tiếp phiên tòa khi chưa được phép; truyền đưa dữ liệu ra ngoài; tiết lộ bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh, bí mật đời tư; sử dụng thiết bị để liên lạc nhằm tác động đến lời khai; can thiệp vào trật tự phiên tòa; hoặc sử dụng công nghệ để làm sai lệch hoạt động tố tụng.
Khi hành vi rủi ro được nhận diện đúng, cơ quan xét xử có thể kiểm soát thiết bị theo mục đích sử dụng. Người có nhu cầu sử dụng laptop để tra cứu hồ sơ có thể được xem xét cho phép với điều kiện cụ thể. Người sử dụng thiết bị sai mục đích sẽ bị nhắc nhở, đình chỉ việc sử dụng, lập biên bản hoặc xử lý theo quy định. Cách làm này vừa bảo vệ trật tự phiên tòa, vừa không làm mất đi lợi ích hợp pháp của công nghệ.
Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với tinh thần quản trị hiện đại: không cấm đoán rộng vì lo ngại rủi ro, mà tạo điều kiện cho hành vi hợp pháp và xử lý nghiêm hành vi vi phạm.
Cần tiêu chí rõ cho việc cho phép sử dụng laptop
Cơ chế “trừ trường hợp được chủ tọa cho phép” tạo ra một khoảng linh hoạt cần thiết. Không phải vụ án nào cũng giống nhau. Có vụ án cần bảo mật cao. Có vụ án hồ sơ ít, không cần thiết bị hỗ trợ. Có vụ án hồ sơ rất lớn, chứng cứ điện tử phức tạp, nếu không có công cụ số thì việc tranh tụng sẽ kém hiệu quả. Vì vậy, trao quyền cân nhắc cho chủ tọa là hợp lý.
Tuy nhiên, quyền cân nhắc cần đi cùng tiêu chí. Nếu tiêu chí không rõ, việc cho phép hoặc không cho phép sử dụng laptop có thể khác nhau giữa các phiên tòa, gây khó dự liệu cho luật sư và người tham gia tố tụng. Một cơ chế thiếu tiên liệu sẽ khiến nhiều người phải chuẩn bị phương án an toàn bằng cách in tài liệu giấy, làm tăng chi phí, thời gian và làm giảm ý nghĩa của hồ sơ điện tử.
Có thể xây dựng các tiêu chí như: mục đích sử dụng thiết bị là gì; thiết bị có cần kết nối internet hay không; tài liệu sử dụng có thuộc hồ sơ vụ án hay không; vụ án có yêu cầu bảo mật đặc biệt không; người sử dụng có cam kết không ghi âm, ghi hình, truyền dữ liệu trái phép không; vị trí sử dụng có bảo đảm sự quan sát của phiên tòa không; và việc sử dụng thiết bị có làm ảnh hưởng đến trật tự xét xử không.
Nếu những tiêu chí này được áp dụng minh bạch, chủ tọa vẫn giữ được quyền điều hành phiên tòa, trong khi luật sư và người tham gia tố tụng có thể chuẩn bị tốt hơn. Khi đó, sự tôn nghiêm không còn được bảo vệ bằng sự bất định, mà được bảo vệ bằng quy tắc rõ ràng.
Tư pháp số cần một văn hóa sử dụng công nghệ có trách nhiệm
Một nền tư pháp số không chỉ cần quy định pháp luật, mà còn cần văn hóa sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Luật sư, đương sự, người tham gia tố tụng, người tham dự phiên tòa và cả cơ quan tiến hành tố tụng đều phải hiểu rằng công nghệ trong phòng xử án không phải là quyền tùy tiện. Đó là công cụ được sử dụng trong giới hạn nghiêm ngặt để phục vụ hoạt động xét xử.
Luật sư sử dụng laptop phải coi việc tuân thủ cam kết về bảo mật, không ghi âm, không ghi hình, không truyền dữ liệu trái phép là nghĩa vụ nghề nghiệp. Đương sự được phép sử dụng thiết bị phải hiểu rằng quyền của mình luôn đi cùng trách nhiệm. Người tham dự phiên tòa phải tôn trọng quy định về ghi âm, ghi hình và không biến phiên tòa thành nội dung phát tán trên mạng xã hội.
Ở chiều ngược lại, cơ quan tiến hành tố tụng cũng cần nhìn công nghệ bằng tâm thế quản trị rủi ro, không phải tâm thế loại trừ tuyệt đối. Khi các bên đều có văn hóa sử dụng công nghệ đúng mực, phòng xử án có thể vừa hiện đại hơn, vừa nghiêm túc hơn.
Tư pháp số không chỉ được xây dựng bằng máy móc, phần mềm hay dữ liệu. Tư pháp số được xây dựng bằng những quy tắc và thói quen mới: minh bạch hơn, trách nhiệm hơn, có khả năng kiểm soát hơn và hướng tới phục vụ công lý tốt hơn.
Kết luận: Không nên đặt công nghệ đối lập với sự tôn nghiêm
Quy định không được mang laptop vào phòng xử án, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, phản ánh yêu cầu chính đáng về bảo đảm trật tự, an ninh và sự tôn nghiêm của phiên tòa. Nhưng từ yêu cầu đó, không nên đi đến cách hiểu rằng công nghệ là yếu tố đối lập với sự trang nghiêm của hoạt động xét xử.
Một chiếc laptop có thể tạo ra rủi ro nếu bị sử dụng sai mục đích. Nhưng nếu được sử dụng đúng mục đích, đúng phạm vi và dưới sự điều hành của chủ tọa, nó có thể hỗ trợ tra cứu hồ sơ, đối chiếu chứng cứ, nâng cao chất lượng tranh tụng và góp phần làm sáng tỏ sự thật khách quan.
Vấn đề không phải là phòng xử án có công nghệ hay không. Vấn đề là công nghệ có được đặt trong trật tự pháp lý minh bạch, tương xứng và có trách nhiệm hay không. Một phiên tòa hiện đại không kém trang nghiêm chỉ vì có laptop. Phiên tòa chỉ mất đi sự trang nghiêm khi công cụ bị sử dụng tùy tiện, khi hành vi rủi ro không được kiểm soát và khi quy tắc áp dụng thiếu rõ ràng.
Tư pháp số đòi hỏi chúng ta vượt qua nỗi sợ công cụ để xây dựng năng lực quản lý hành vi. Khi làm được điều đó, công nghệ sẽ không còn là mối đe dọa đối với phòng xử án, mà trở thành phương tiện phục vụ công lý trong một nền tư pháp hiện đại, minh bạch và có trách nhiệm.
Bài viết phân tích yêu cầu bảo đảm tôn nghiêm phiên tòa trong bối cảnh xây dựng tư pháp số, nhấn mạnh rằng công nghệ không phải là nguy cơ tự thân. Vấn đề cốt lõi là quản lý hành vi sử dụng thiết bị điện tử trong phòng xử án theo hướng minh bạch, tương xứng và có trách nhiệm, để vừa bảo đảm trật tự xét xử, vừa không làm suy giảm quyền tranh tụng, quyền bào chữa và khả năng khai thác hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
ĐỌC TIẾP CÁC BÀI VIẾT SAU:
Một chiếc laptop trong phòng xử án và bài toán thể chế của nền tư pháp số
Không được mang laptop vào phòng xử án: Từ nội quy phiên tòa đến câu hỏi về tư pháp số
Không được mang laptop vào phiên tòa: Quyền bào chữa trong thời đại hồ sơ số
