Trong nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp có vốn nhà nước, không ít người vẫn cho rằng trách nhiệm pháp lý chủ yếu thuộc về người trực tiếp ký hợp đồng, thực hiện giao dịch hoặc hưởng lợi từ quyết định. Chính suy nghĩ này khiến nhiều thành viên Hội đồng quản trị, đặc biệt là nhóm đến từ khu vực tư nhân, mặc định rằng vai trò biểu quyết của mình chỉ mang tính quản trị nội bộ và khó trở thành trung tâm của rủi ro pháp lý.
Nhưng thực tế đang cho thấy điều ngược lại.
Trong nhiều vụ việc liên quan đến doanh nghiệp có vốn nhà nước, trách nhiệm không chỉ được nhìn từ hành vi trực tiếp mà còn được truy xét từ vị trí tham gia vào quá trình hình thành quyết định. Điều này khiến một lá phiếu đồng ý trong HĐQT đôi khi trở thành dấu vết pháp lý quan trọng hơn cả chữ ký trên giao dịch.
Đó cũng là lý do ngày càng nhiều thành viên HĐQT đối mặt với áp lực rất lớn khi tham gia biểu quyết, dù họ không trực tiếp điều hành hay thực hiện hoạt động cụ thể của doanh nghiệp.
Khi doanh nghiệp có vốn nhà nước, logic trách nhiệm thay đổi hoàn toàn
Trong môi trường doanh nghiệp tư nhân thông thường, hoạt động quản trị thường được nhìn dưới góc độ hiệu quả kinh doanh. Quyền biểu quyết của HĐQT được xem là công cụ để thúc đẩy chiến lược tăng trưởng, mở rộng thị trường và tối ưu vận hành.
Tuy nhiên, khi doanh nghiệp có yếu tố vốn nhà nước, cùng một quyết định lại được đặt trong một hệ quy chiếu khác.
Lúc này, mọi quyết định liên quan đến tài sản, cổ phần, dự án hoặc sự chuyển dịch giá trị không còn đơn thuần là vấn đề thương mại. Chúng có thể bị xem xét dưới góc độ bảo toàn tài sản công, trách nhiệm quản lý vốn và nghĩa vụ kiểm soát rủi ro đối với phần vốn nhà nước.
Đây chính là điểm mà nhiều thành viên HĐQT đến từ khu vực tư nhân chưa đánh giá đầy đủ.
Họ bước vào doanh nghiệp với tư duy hợp tác đầu tư hoặc đồng hành chiến lược. Nhưng khi tham gia vào cơ chế biểu quyết của doanh nghiệp có vốn nhà nước, vị trí đó không còn hoàn toàn là vai trò thương mại thuần túy. Người biểu quyết lúc này đồng thời trở thành một phần của cơ chế kiểm soát quyết định liên quan đến lợi ích nhà nước.
Và khi quyết định bị xem xét lại, cơ quan chức năng thường không đặt câu hỏi ai là người hưởng lợi đầu tiên. Điều được nhìn vào trước tiên là ai đã tham gia kiểm soát, ai có quyền biểu quyết và ai có khả năng yêu cầu dừng hoặc làm rõ rủi ro nhưng đã không thực hiện.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Lá phiếu không còn là thủ tục quản trị đơn thuần
Trong vận hành doanh nghiệp, một quyết định thường trải qua nhiều tầng thẩm định trước khi được đưa lên HĐQT. Bộ phận chuyên môn đánh giá, pháp chế rà soát, ban điều hành trình phương án, sau đó HĐQT biểu quyết để thông qua.
Cấu trúc này rất dễ tạo ra cảm giác rằng trách nhiệm đã được phân bổ trong toàn bộ hệ thống.
Nhưng khi rủi ro pháp lý xuất hiện, việc truy xét lại thường không đi theo sơ đồ vận hành nội bộ đó. Trách nhiệm có xu hướng hội tụ về những người có quyền kiểm soát cao nhất, đặc biệt là người có quyền biểu quyết đối với quyết định cuối cùng.
Đây là lý do một lá phiếu HĐQT hiện nay không còn được xem là hành vi mang tính hình thức.
Khi quyết định bị đặt lại trong một bối cảnh khác, lá phiếu đó trở thành bằng chứng cho thấy người biểu quyết đã tham gia vào quá trình hình thành quyết định. Và điều bị xem xét không chỉ là kết quả cuối cùng, mà còn là toàn bộ logic dẫn tới việc đồng ý.
Người biểu quyết đã dựa vào cơ sở nào? Đã yêu cầu làm rõ vấn đề gì? Đã nhìn thấy hoặc phải nhìn thấy những rủi ro nào trước khi đồng ý? Có đặt ra cơ chế kiểm soát hay phản biện hay không?
Nếu các yếu tố này không được thể hiện bằng hồ sơ, biên bản hoặc dấu vết quản trị cụ thể, thì về mặt pháp lý gần như chúng không tồn tại.
“Không hưởng lợi” không còn là lớp bảo vệ đủ mạnh
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng trách nhiệm chỉ gắn với lợi ích nhận được.
Nhiều người tin rằng nếu không trực tiếp hưởng lợi cá nhân hoặc không tham gia thực hiện giao dịch thì mức độ rủi ro sẽ thấp. Tuy nhiên, trong các vụ việc liên quan đến doanh nghiệp có vốn nhà nước, rủi ro pháp lý thường không đi theo lợi ích mà đi theo vị trí kiểm soát.
Một người có thể không nhận bất kỳ lợi ích trực tiếp nào nhưng vẫn bị xem xét trách nhiệm nếu đã tham gia biểu quyết hoặc có khả năng tác động đến quyết định mà không chứng minh được mình đã thực hiện sự cẩn trọng cần thiết trong phạm vi quyền hạn.
Đây cũng là điểm khiến nhiều thành viên HĐQT rơi vào thế khó.
Nếu quá thận trọng, doanh nghiệp có thể mất cơ hội kinh doanh. Nhưng nếu chỉ dựa vào niềm tin rằng “đã có bộ phận chuyên môn xử lý”, rủi ro cá nhân vẫn có thể xuất hiện khi quyết định bị truy xét nhiều năm sau đó.
Trong bối cảnh hiện nay, việc tham gia HĐQT không còn đơn thuần là tham gia quản trị doanh nghiệp. Nó đồng thời là việc tham gia vào một cơ chế trách nhiệm có thể bị nhìn lại bất cứ lúc nào khi hậu quả phát sinh.
Điều doanh nghiệp đang thiếu là cơ chế kiểm soát quyết định thực chất
Một thực tế đáng chú ý là phần lớn quyết định trong doanh nghiệp hiện nay được thiết kế để được thông qua nhanh nhằm đáp ứng yêu cầu vận hành. Trong khi đó, rất ít quyết định được chuẩn bị theo hướng có thể tự bảo vệ nếu bị xem xét lại trong tương lai.
Khi rủi ro xuất hiện, điều thiếu không phải là chữ ký hay quy trình, mà là logic giải trình.
Doanh nghiệp thường có đầy đủ hồ sơ trình ký, biên bản họp và quy trình biểu quyết. Nhưng thứ quan trọng hơn lại không được thể hiện rõ: quá trình kiểm soát rủi ro, phản biện nội bộ và cơ sở để từng cá nhân đồng ý với quyết định đó.
Chính khoảng trống này khiến nhiều thành viên HĐQT gặp rủi ro dù quyết định tại thời điểm được thông qua có thể hoàn toàn hợp lý về mặt kinh doanh.
Bởi trong môi trường pháp lý hiện nay, vấn đề không còn nằm ở việc quyết định đúng hay sai tại thời điểm ban hành. Điều quan trọng hơn là quyết định đó có đủ khả năng tự bảo vệ khi bị đọc lại hay không.
Điều cần thay đổi không phải là né tránh quyết định
Đối với các thành viên HĐQT, đặc biệt là nhóm đến từ khu vực tư nhân trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, giải pháp không phải là tránh tham gia vào quyết định để giảm rủi ro.
Điều cần thay đổi là cách tham gia vào quyết định.
Mỗi lá phiếu cần đi kèm với logic có thể giải thích được. Mỗi sự đồng thuận cần có cơ sở rõ ràng. Và mỗi quyết định cần để lại dấu vết thể hiện rằng người biểu quyết đã thực hiện đầy đủ trách nhiệm kiểm soát trong phạm vi quyền hạn của mình.
Bởi trong cấu trúc trách nhiệm hiện nay, điều quyết định rủi ro không còn nằm ở việc ai trực tiếp thực hiện hành vi. Điều quan trọng hơn là khi quyết định bị đặt lại, người tham gia có thể chứng minh được gì về sự cẩn trọng và logic quản trị của chính mình.
Trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, lá phiếu HĐQT vì thế không chỉ là quyền biểu quyết. Nó có thể trở thành điểm bắt đầu của trách nhiệm khi toàn bộ quyết định bị truy ngược nhiều năm sau đó.
Trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, rủi ro không chỉ nằm ở người trực tiếp ký hay thực hiện giao dịch. Rủi ro còn nằm ở những người đã tham gia tạo ra quyết định nhưng không đủ khả năng chứng minh logic kiểm soát của chính mình.
Một lá phiếu HĐQT hôm nay có thể trở thành điểm bắt đầu của truy xét trách nhiệm nhiều năm sau đó.
CRC được thiết kế để giúp doanh nghiệp và thành viên HĐQT xây dựng cơ chế kiểm soát, phản biện và lưu dấu quyết định theo cách có thể tự bảo vệ khi bị đọc lại dưới góc nhìn hậu kiểm. https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Bài viết thuộc hệ tư duy Criminal Risk Control (CRC) – mô hình phân tích rủi ro pháp lý và rủi ro hình sự trong quản trị doanh nghiệp do Luật sư Trương Anh Tú và TAT Law Firm phát triển từ thực tiễn xử lý các vụ việc bị thanh tra, kiểm toán, điều tra và truy xét trách nhiệm.
CRC không phải là kiến thức pháp lý phổ thông, mà là cấu trúc tư duy nhằm giải quyết một vấn đề duy nhất: một quyết định có thể tự bảo vệ khi bị đọc lại hay không. Toàn bộ nội dung, cấu trúc lập luận và hệ thống khái niệm trong bài được bảo hộ theo quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ. Mọi hành vi sao chép, tái cấu trúc hoặc sử dụng cho mục đích thương mại khi chưa có sự chấp thuận đều bị xem là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
CRC không được tạo ra để phổ biến đại trà. Nó được tạo ra để phân biệt giữa người hiểu rủi ro và người sẽ phải đối mặt với rủi ro.
Lá phiếu HĐQT và khoảng trống trách nhiệm của người tư nhân trong doanh nghiệp có vốn nhà nước
Người đại diện vốn nhà nước sợ điều gì nhất: Quyết định sai hay quyết định không tự bảo vệ được?
Không hưởng lợi vẫn bị truy cứu vì sao trong doanh nghiệp có vốn nhà nước?
