Trong nhiều doanh nghiệp có vốn nhà nước, áp lực lớn nhất đối với người đại diện vốn hoặc thành viên Hội đồng quản trị không còn nằm ở việc doanh nghiệp có tăng trưởng hay không. Điều khiến nhiều người dè dặt hơn cả là nguy cơ một quyết định hôm nay có thể trở thành rủi ro pháp lý nhiều năm sau đó.
Đây là nghịch lý đang xuất hiện ngày càng rõ trong hoạt động quản trị doanh nghiệp có yếu tố vốn nhà nước. Khi thị trường thay đổi nhanh, doanh nghiệp cần những quyết định đủ mạnh để cạnh tranh và phát triển. Nhưng càng tham gia vào các quyết định lớn, người biểu quyết lại càng đối mặt với nguy cơ bị truy xét trách nhiệm nếu kết quả cuối cùng không như kỳ vọng.
Chính áp lực này khiến không ít người lựa chọn an toàn thủ tục thay vì chấp nhận rủi ro quản trị.
Một quyết định kinh doanh có thể bị đánh giá lại theo thời gian
Trong môi trường doanh nghiệp, mọi quyết định đều được đưa ra dựa trên dữ liệu và bối cảnh tại thời điểm đó. Một dự án đầu tư có thể được xem là cần thiết cho chiến lược phát triển. Một kế hoạch hợp tác có thể được đánh giá là cơ hội mở rộng thị trường. Một cơ chế tài chính có thể được lựa chọn để tối ưu hiệu quả vận hành.
Ở thời điểm biểu quyết, những quyết định này hoàn toàn có thể hợp lý.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ việc đánh giá trách nhiệm thường không diễn ra cùng thời điểm với quyết định.
Khi thị trường biến động, dự án không đạt hiệu quả hoặc phát sinh thiệt hại, toàn bộ quá trình ra quyết định có thể bị nhìn lại dưới một góc độ khác. Điều từng được xem là lựa chọn kinh doanh hợp lý có thể trở thành dấu hiệu của rủi ro quản trị hoặc thiếu cẩn trọng.
Đây là lý do nhiều người đại diện vốn nhà nước luôn ở trong trạng thái áp lực cao hơn so với các nhóm cổ đông khác. Họ không chỉ chịu trách nhiệm với hiệu quả doanh nghiệp mà còn phải đối mặt với nghĩa vụ giải trình liên quan đến phần vốn nhà nước nếu quyết định bị xem xét lại trong tương lai.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Người hưởng lợi chưa chắc là người chịu rủi ro lớn nhất
Trong nhiều doanh nghiệp có cơ cấu cổ đông hỗn hợp, cổ đông tư nhân thường có động lực mạnh mẽ trong việc thúc đẩy tăng trưởng, mở rộng đầu tư hoặc triển khai các chiến lược kinh doanh mới.
Khi doanh nghiệp tăng trưởng tốt, giá trị doanh nghiệp gia tăng sẽ mang lại lợi ích trực tiếp cho tất cả cổ đông. Nhưng khi rủi ro xuất hiện, trách nhiệm pháp lý lại không phân bổ theo tỷ lệ hưởng lợi.
Trên thực tế, người đại diện vốn nhà nước thường là nhóm chịu áp lực giải trình lớn nhất. Họ có thể bị xem xét trách nhiệm không chỉ dựa trên kết quả cuối cùng mà còn dựa trên việc đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kiểm soát, đánh giá và cẩn trọng trong quá trình biểu quyết hay chưa.
Điều này tạo ra một khoảng chênh đáng kể giữa quyền hưởng lợi và mức độ chịu trách nhiệm.
Nhiều quyết định được thúc đẩy bởi mục tiêu tăng trưởng chung của doanh nghiệp, nhưng khi phát sinh vấn đề, áp lực truy xét lại chủ yếu tập trung vào những người có vai trò đại diện quản lý phần vốn nhà nước. Đây cũng là nguyên nhân khiến không ít người dần hình thành tâm lý “không quyết sẽ ít rủi ro hơn quyết”.
Nếu trạng thái này kéo dài, doanh nghiệp rất dễ rơi vào tình trạng trì trệ trong quản trị. Những người có trách nhiệm cao nhất sẽ ưu tiên lựa chọn phương án ít rủi ro cá nhân thay vì phương án có khả năng tạo đột phá cho doanh nghiệp.
Điều khiến nhiều thành viên HĐQT rủi ro không phải là quyết định sai
Một sai lầm phổ biến hiện nay là cho rằng trách nhiệm chỉ xuất hiện khi có hành vi cố ý vi phạm hoặc quyết định rõ ràng sai trái. Nhưng trong thực tế, nhiều rủi ro pháp lý phát sinh ngay cả khi quyết định ban đầu được đưa ra với đầy đủ quy trình và mục tiêu kinh doanh hợp lý.
Điều bị xem xét sau này không đơn thuần là kết quả kinh doanh.
Cơ quan thanh tra hoặc tố tụng thường nhìn sâu hơn vào toàn bộ quá trình ra quyết định: ai đề xuất, ai phản biện, ai yêu cầu kiểm soát rủi ro và ai biểu quyết đồng ý.
Khi đó, vấn đề quan trọng không còn là quyết định có thành công hay không. Điều quyết định mức độ rủi ro nằm ở việc người tham gia biểu quyết có đủ cơ sở để chứng minh rằng mình đã hành động cẩn trọng và đúng trách nhiệm quản trị hay chưa.
Nếu doanh nghiệp không có cơ chế lưu lại đầy đủ quá trình đánh giá, phản biện và kiểm soát nội bộ, thì về mặt pháp lý, rất khó chứng minh rằng quyết định đã được cân nhắc đầy đủ trước khi thông qua.
Đây là lý do nhiều thành viên HĐQT hiện nay bắt đầu lo ngại không phải vì họ không muốn ra quyết định, mà vì quyết định đó có thể không đủ khả năng tự bảo vệ khi bị xem xét nhiều năm sau.
Một doanh nghiệp không thể phát triển nếu người quản trị luôn sợ trách nhiệm
Trong môi trường kinh doanh cạnh tranh, doanh nghiệp muốn phát triển buộc phải chấp nhận rủi ro nhất định. Không có chiến lược tăng trưởng nào hoàn toàn không có khả năng thất bại.
Vấn đề là doanh nghiệp có tạo ra được cơ chế để phân biệt giữa rủi ro kinh doanh bình thường và sai phạm quản trị hay không.
Nếu mọi quyết định thất bại đều có nguy cơ bị nhìn nhận như trách nhiệm cá nhân, người quản trị sẽ rất khó dám đưa ra những lựa chọn mang tính chiến lược dài hạn. Khi đó, doanh nghiệp có thể an toàn về mặt thủ tục nhưng lại mất khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Đây là thách thức lớn của nhiều doanh nghiệp có vốn nhà nước hiện nay.
Một mặt, họ cần kiểm soát chặt chẽ trách nhiệm đối với phần vốn công. Nhưng mặt khác, nếu cơ chế trách nhiệm quá nặng về hậu kiểm mà thiếu hành lang bảo vệ cho người quản trị hành động đúng quy trình và thiện chí, doanh nghiệp sẽ rơi vào trạng thái “sợ quyết”.
Điều cần thiết là cơ chế bảo vệ người dám chịu trách nhiệm
Trong quản trị hiện đại, vấn đề không nằm ở việc loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Điều quan trọng hơn là xây dựng cơ chế để người tham gia ra quyết định có thể chứng minh được tính hợp lý và sự cẩn trọng của mình tại thời điểm quyết định được đưa ra.
Một quyết định có thể thất bại do biến động thị trường, thay đổi chính sách hoặc yếu tố khách quan. Nhưng nếu người biểu quyết đã thực hiện đầy đủ trách nhiệm quản trị, có cơ sở đánh giá rõ ràng và minh bạch trong quá trình quyết định, thì thất bại đó cần được nhìn nhận như rủi ro kinh doanh thay vì mặc định là dấu hiệu trách nhiệm cá nhân.
Doanh nghiệp có vốn nhà nước sẽ rất khó phát triển nếu những người tham gia quản trị luôn ở trong trạng thái lo ngại rằng bất kỳ quyết định nào cũng có thể trở thành gánh nặng pháp lý về sau.
Bởi cuối cùng, điều khiến doanh nghiệp trì trệ không phải là thiếu cơ hội thị trường. Điều nguy hiểm hơn là khi những người có trách nhiệm cao nhất không còn dám đưa ra quyết định vì không biết liệu lá phiếu của mình hôm nay có trở thành rủi ro cá nhân trong tương lai hay không.
Trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, rủi ro lớn nhất không nằm ở thất bại kinh doanh đơn thuần.
Rủi ro nằm ở việc một quyết định từng hợp lý tại thời điểm ban hành lại không thể giải thích được khi bị đặt lại dưới góc nhìn hậu kiểm và truy xét trách nhiệm.
CRC được xây dựng để giải quyết đúng khoảng trống đó: giúp doanh nghiệp và người biểu quyết thiết kế cơ chế kiểm soát, phản biện và lưu dấu quyết định theo cách có thể tự bảo vệ khi bị đọc lại trong tương lai. https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Bài viết thuộc hệ tư duy Criminal Risk Control (CRC) – mô hình phân tích rủi ro pháp lý và rủi ro hình sự trong quản trị doanh nghiệp do Luật sư Trương Anh Tú và TAT Law Firm phát triển từ thực tiễn xử lý các vụ việc bị thanh tra, kiểm toán, điều tra và truy xét trách nhiệm.
CRC không phải là kiến thức pháp lý phổ thông, mà là cấu trúc tư duy nhằm giải quyết một vấn đề duy nhất: một quyết định có thể tự bảo vệ khi bị đọc lại hay không. Toàn bộ nội dung, cấu trúc lập luận và hệ thống khái niệm trong bài được bảo hộ theo quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ. Mọi hành vi sao chép, tái cấu trúc hoặc sử dụng cho mục đích thương mại khi chưa có sự chấp thuận đều bị xem là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
CRC không được tạo ra để phổ biến đại trà. Nó được tạo ra để phân biệt giữa người hiểu rủi ro và người sẽ phải đối mặt với rủi ro.
Lá phiếu HĐQT và khoảng trống trách nhiệm của người tư nhân trong doanh nghiệp có vốn nhà nước
Người không ký hợp đồng vẫn có thể chịu trách nhiệm từ một lá phiếu HĐQT
Lá phiếu HĐQT: quyền hay trách nhiệm trong doanh nghiệp có vốn nhà nước?
