Khi kết quả tập sự đặt lại câu hỏi về trách nhiệm truyền nghề
Tỷ lệ gần 70% người tập sự không vượt qua kỳ kiểm tra kết quả tập sự hành nghề luật sư đợt 1 năm 2026 không chỉ là một con số gây chú ý. Đằng sau tỷ lệ này là nhiều câu hỏi cần được nhìn nhận nghiêm túc: người tập sự đã được chuẩn bị đầy đủ để bước vào kỳ kiểm tra hay chưa, quá trình tập sự có thực sự giúp họ hình thành kỹ năng hành nghề hay không, và đặc biệt, vai trò của luật sư hướng dẫn trong giai đoạn này đang được thực hiện như thế nào.
Trong nghề luật sư, tập sự không phải là một thủ tục hành chính để đủ điều kiện dự kiểm tra. Đó phải là quá trình học nghề trong môi trường nghề, nơi người tập sự được tiếp xúc với hồ sơ thật, khách hàng thật, tranh chấp thật, áp lực thật và những giới hạn đạo đức nghề nghiệp rất thật. Nếu quá trình ấy diễn ra đúng nghĩa, người tập sự không chỉ học cách đọc luật, viết đơn hay nghiên cứu hồ sơ, mà còn học cách tư duy như một luật sư, ứng xử như một luật sư và chịu trách nhiệm như một luật sư.
Chính vì vậy, luật sư hướng dẫn giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Người hướng dẫn không chỉ là người có tên trong hồ sơ tập sự, càng không chỉ là người ký xác nhận khi người tập sự hoàn thành thời gian theo quy định. Luật sư hướng dẫn phải là người truyền nghề, người định hình những chuẩn mực đầu tiên cho người trẻ khi bước vào nghề luật sư. Nếu vai trò này bị hình thức hóa, giai đoạn tập sự rất dễ biến thành khoảng thời gian “đủ tháng, đủ giấy”, nhưng không đủ năng lực hành nghề.
Luật sư Mai Thị Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm
Tập sự hành nghề luật sư cần nhiều hơn một sự tiếp nhận hình thức
Một người muốn trở thành luật sư phải trải qua nhiều giai đoạn đào tạo. Họ học cử nhân luật để có nền tảng pháp lý. Họ học nghề luật sư để tiếp cận kỹ năng nghề nghiệp. Nhưng chỉ đến giai đoạn tập sự, họ mới thực sự bước vào môi trường hành nghề. Đây là nơi kiến thức bắt đầu va chạm với đời sống, nơi lý thuyết pháp luật được thử thách bằng hồ sơ cụ thể và nơi những bài học nghề nghiệp không còn nằm trên giáo trình.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy không phải người tập sự nào cũng được đặt vào một môi trường như vậy. Có người được tiếp nhận tập sự nhưng công việc chủ yếu là hành chính, sao chụp tài liệu, nộp hồ sơ, nhận văn bản, theo dõi lịch làm việc. Những công việc này không phải không cần thiết, bởi nghề luật sư cũng đòi hỏi sự cẩn trọng trong từng thao tác hồ sơ. Nhưng nếu toàn bộ quá trình tập sự chỉ dừng lại ở các việc phụ trợ, người tập sự sẽ rất khó hiểu được bản chất hành nghề.
Có người tập sự được giao nghiên cứu hồ sơ nhưng không được hướng dẫn cách xác định vấn đề pháp lý. Có người được yêu cầu dự thảo văn bản nhưng không được giải thích vì sao văn bản bị sửa, vì sao lập luận này chưa thuyết phục, vì sao căn cứ pháp luật kia chưa phù hợp. Có người được đi theo luật sư đến phiên tòa, buổi làm việc, cuộc gặp khách hàng, nhưng chỉ đứng ngoài quan sát mà không có phần trao đổi, phân tích, rút kinh nghiệm sau đó. Khi thiếu sự hướng dẫn có chủ đích, những trải nghiệm nghề nghiệp dễ trở thành những mảnh rời rạc, không đủ để tích lũy thành năng lực.
Một sự tiếp nhận tập sự đúng nghĩa không thể chỉ dừng ở việc tổ chức hành nghề đồng ý cho người tập sự “vào danh sách”. Từ thời điểm tiếp nhận, tổ chức hành nghề và luật sư hướng dẫn cần xác định rõ người tập sự sẽ học gì, được tham gia vào loại công việc nào, được đánh giá tiến bộ ra sao và sau mỗi giai đoạn cần đạt được mức năng lực nào. Tập sự càng được tổ chức bài bản, người tập sự càng có cơ hội trưởng thành thực chất.
Luật sư hướng dẫn là người dạy cách nghĩ, không chỉ giao việc
Trong nhiều nghề, người học có thể tiếp thu kỹ năng bằng cách quan sát và làm theo. Nhưng với nghề luật sư, chỉ “làm theo” là chưa đủ. Người tập sự cần được dạy cách nghĩ. Bởi công việc của luật sư không phải là áp dụng máy móc một điều luật vào một tình huống, mà là nhận diện vấn đề, đánh giá chứng cứ, lựa chọn chiến lược, dự báo rủi ro và đưa ra giải pháp phù hợp với lợi ích hợp pháp của khách hàng.
Một hồ sơ tranh chấp dân sự có thể có hàng trăm trang tài liệu, nhưng không phải tài liệu nào cũng quan trọng như nhau. Một vụ án kinh doanh thương mại có thể có nhiều yêu cầu, nhưng không phải yêu cầu nào cũng nên đưa ra trong cùng một thời điểm. Một vụ việc lao động, đất đai, thừa kế hay sở hữu trí tuệ có thể có nhiều căn cứ pháp luật, nhưng căn cứ pháp luật chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt đúng vào bối cảnh tranh chấp. Những điều này người tập sự khó có thể tự nhìn thấy nếu không được luật sư hướng dẫn chỉ ra.
Luật sư hướng dẫn vì thế không nên chỉ giao cho người tập sự những đầu việc theo kiểu “nghiên cứu hồ sơ này”, “soạn đơn này”, “tìm quy định này”. Điều quan trọng hơn là sau khi giao việc, người hướng dẫn cần trao đổi lại để người tập sự hiểu vì sao cách tiếp cận của mình đúng hoặc sai. Một bản dự thảo bị sửa không nên chỉ được trả lại với những dòng chỉnh trực tiếp, mà cần có sự giải thích về tư duy đằng sau việc chỉnh sửa. Một ý kiến nghiên cứu chưa đạt không nên chỉ bị đánh giá là “chưa ổn”, mà cần được chỉ ra thiếu ở đâu: thiếu chứng cứ, thiếu căn cứ pháp lý, thiếu logic lập luận hay thiếu khả năng dự báo phản biện từ phía đối phương.
Người tập sự chỉ trưởng thành khi họ hiểu được lỗi nghề nghiệp của mình. Nếu không được chỉ ra, họ có thể lặp lại cùng một sai sót trong nhiều hồ sơ khác nhau. Ngược lại, khi một sai sót được phân tích kỹ, nó trở thành bài học nghề nghiệp rất quý. Đôi khi, một lần bị luật sư hướng dẫn chất vấn đến cùng về một lập luận yếu có giá trị hơn rất nhiều so với việc đọc thêm nhiều trang giáo trình về kỹ năng tranh tụng.
Truyền nghề còn là truyền chuẩn mực đạo đức
Nghề luật sư không chỉ đòi hỏi năng lực chuyên môn. Đó còn là nghề đòi hỏi chuẩn mực đạo đức rất cao. Người luật sư được khách hàng tin tưởng trao cho thông tin riêng tư, tài liệu quan trọng, thậm chí là những bí mật có thể ảnh hưởng đến tài sản, danh dự, tự do và tương lai của họ. Người luật sư cũng thường xuyên đứng trước các lựa chọn khó: bảo vệ khách hàng đến đâu, sử dụng thông tin thế nào, ứng xử với chứng cứ bất lợi ra sao, trao đổi với cơ quan tiến hành tố tụng như thế nào để vừa hiệu quả, vừa đúng chuẩn mực.
Những vấn đề đó không thể chỉ học bằng cách đọc quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Người tập sự cần được nhìn thấy đạo đức nghề nghiệp trong hành vi cụ thể của luật sư hướng dẫn. Họ học từ cách luật sư nói với khách hàng về khả năng thắng thua của vụ việc. Họ học từ việc luật sư có dám nói thật với khách hàng về điểm yếu của hồ sơ hay không. Họ học từ cách luật sư từ chối một yêu cầu không phù hợp. Họ học từ thái độ của luật sư đối với sự thật khách quan, đối với đồng nghiệp, đối với cơ quan tố tụng và đối với chính danh dự nghề nghiệp của mình.
Một người tập sự nếu chỉ được dạy kỹ năng thắng kiện mà không được dạy giới hạn đạo đức, rất dễ hiểu sai về nghề luật sư. Nghề luật sư không phải là nghề tìm mọi cách để đạt mục tiêu bằng mọi giá. Luật sư bảo vệ khách hàng, nhưng không được đánh đổi sự thật, không được sử dụng thủ đoạn trái pháp luật, không được biến kỹ năng nghề nghiệp thành công cụ làm lệch chuẩn công lý. Đây là bài học phải được truyền từ rất sớm, ngay trong giai đoạn tập sự.
Luật sư hướng dẫn vì vậy có ảnh hưởng lớn đến nhân cách nghề nghiệp của người tập sự. Một luật sư hướng dẫn cẩn trọng, tử tế, chuẩn mực có thể tạo ra những người trẻ biết tôn trọng nghề. Ngược lại, một môi trường dễ dãi, coi nhẹ chuẩn mực, chỉ chú trọng kết quả trước mắt có thể làm méo mó nhận thức nghề nghiệp của người mới vào nghề. Trong đào tạo luật sư, điều nguy hiểm không chỉ là thiếu kỹ năng, mà còn là lệch chuẩn về thái độ hành nghề.
Không thể có người tập sự giỏi nếu môi trường tập sự nghèo trải nghiệm
Khi nhiều người tập sự không vượt qua kỳ kiểm tra, có thể dễ dàng quy trách nhiệm cho người học. Đúng là người tập sự phải tự học, tự đọc, tự rèn, tự nâng cao năng lực. Không ai có thể trở thành luật sư nếu chỉ trông chờ vào người khác. Nhưng cũng cần công bằng nhìn nhận rằng người tập sự không thể tự tạo ra toàn bộ môi trường học nghề cho mình. Họ cần hồ sơ để nghiên cứu, cần công việc để thực hành, cần người sửa sai, cần cơ hội được quan sát và cần phản hồi chuyên môn.
Nếu một người tập sự ở trong môi trường ít hồ sơ, ít tương tác, ít hướng dẫn, ít phản biện, họ sẽ rất khó tích lũy được năng lực hành nghề. Họ có thể học lý thuyết bằng sách vở, có thể tự tìm văn bản pháp luật, có thể đọc các bản án đã công bố, nhưng kinh nghiệm xử lý hồ sơ thực tế vẫn cần được hình thành trong môi trường hành nghề. Nghề luật sư là nghề của thực tiễn. Không có va chạm thực tiễn, năng lực nghề nghiệp sẽ phát triển rất chậm.
Một môi trường tập sự tốt không nhất thiết phải là một công ty luật lớn hay một văn phòng có nhiều vụ việc phức tạp. Điều quan trọng hơn là môi trường đó có coi trọng đào tạo hay không. Ngay cả một hồ sơ nhỏ cũng có thể trở thành bài học lớn nếu luật sư hướng dẫn biết cách khai thác. Một vụ việc dân sự đơn giản có thể giúp người tập sự học cách xác định quan hệ pháp luật, kiểm tra thời hiệu, đánh giá chứng cứ, dự báo khả năng hòa giải. Một hợp đồng thông thường có thể giúp người tập sự học cách nhận diện rủi ro, cân bằng lợi ích, soạn điều khoản rõ ràng. Một buổi tiếp khách hàng có thể giúp người tập sự học cách lắng nghe, đặt câu hỏi và kiểm chứng thông tin.
Ngược lại, ngay cả trong một tổ chức có nhiều hồ sơ lớn, nếu người tập sự chỉ đứng ngoài quy trình xử lý, không được giao nhiệm vụ phù hợp, không được nghe phân tích, không được phản hồi, thì trải nghiệm tập sự vẫn có thể nghèo nàn. Vì vậy, chất lượng tập sự không chỉ phụ thuộc vào quy mô tổ chức hành nghề, mà phụ thuộc rất lớn vào thái độ và phương pháp đào tạo của luật sư hướng dẫn.
Cần chuẩn hóa trách nhiệm hướng dẫn nhưng không hành chính hóa việc truyền nghề
Một trong những thách thức hiện nay là làm thế nào để nâng cao trách nhiệm của luật sư hướng dẫn mà không biến hoạt động hướng dẫn thành một hệ thống giấy tờ hình thức mới. Nếu chỉ bổ sung thêm biểu mẫu, thêm báo cáo, thêm xác nhận, nhưng không thay đổi cách người tập sự được hướng dẫn trong thực tế, chất lượng tập sự sẽ không được cải thiện đáng kể. Vấn đề không nằm ở việc có thêm bao nhiêu giấy tờ, mà nằm ở việc người tập sự có thật sự được học nghề hay không.
Cần có những chuẩn mực tối thiểu để xác định trách nhiệm của luật sư hướng dẫn. Người hướng dẫn cần dành thời gian cho người tập sự, giao việc phù hợp với năng lực, phản hồi kết quả công việc, tạo điều kiện để người tập sự tiếp cận các kỹ năng nghề nghiệp cơ bản và đánh giá sự tiến bộ một cách thực chất. Nhưng các chuẩn mực này không nên được hiểu máy móc. Bởi truyền nghề là quá trình sống động, phụ thuộc vào từng hồ sơ, từng người học, từng lĩnh vực hành nghề và từng điều kiện cụ thể của tổ chức hành nghề.
Điều cần tránh là tình trạng người tập sự có đủ báo cáo nhưng không có đủ trải nghiệm; có đủ xác nhận nhưng không có đủ phản hồi; có đủ thời gian nhưng không có đủ sự trưởng thành. Một bản báo cáo tập sự chỉ có ý nghĩa nếu đằng sau nó là quá trình làm việc thật. Một nhật ký tập sự chỉ có giá trị nếu nó phản ánh những bài học thật. Một xác nhận của luật sư hướng dẫn chỉ đáng tin cậy nếu người hướng dẫn thực sự theo dõi, đánh giá và chịu trách nhiệm về quá trình đó.
Ở chiều ngược lại, cũng cần có cơ chế khuyến khích các luật sư hướng dẫn làm tốt vai trò đào tạo. Truyền nghề cần thời gian, công sức và trách nhiệm. Trong áp lực công việc hằng ngày, không phải luật sư nào cũng dễ dàng dành đủ thời gian cho người tập sự nếu hoạt động này không được nhìn nhận đúng giá trị. Một tổ chức hành nghề chuyên nghiệp cần coi đào tạo tập sự là một phần trong văn hóa nghề nghiệp và chiến lược phát triển nhân sự, chứ không phải là nghĩa vụ phụ bên lề.
Người tập sự cũng phải học cách chủ động nhận nghề
Dù nhấn mạnh vai trò luật sư hướng dẫn, không thể vì thế mà xem nhẹ trách nhiệm của người tập sự. Truyền nghề chỉ có ý nghĩa khi có người thật sự muốn học nghề. Một người tập sự thụ động, chỉ chờ giao việc, chỉ làm phần được yêu cầu, không tự đọc thêm, không đặt câu hỏi, không suy nghĩ lại về sai sót của mình, rất khó trưởng thành dù được đặt trong môi trường tốt.
Người tập sự cần hiểu rằng nghề luật sư là nghề của sự chủ động. Khi được giao nghiên cứu hồ sơ, không chỉ đọc để tóm tắt, mà phải tự hỏi vấn đề pháp lý cốt lõi là gì, chứng cứ nào quan trọng, rủi ro nằm ở đâu, phía bên kia có thể phản biện thế nào. Khi được dự thảo văn bản, không chỉ viết cho đủ mẫu, mà phải tự hỏi văn bản này nhằm đạt mục tiêu gì, lập luận đã chặt chẽ chưa, căn cứ pháp luật đã phù hợp chưa, cách trình bày có giúp người đọc hiểu đúng vấn đề hay không. Khi được tham gia một buổi làm việc, không chỉ ghi chép diễn biến, mà phải quan sát cách luật sư đặt câu hỏi, cách kiểm soát thông tin, cách xử lý những tình huống phát sinh.
Sự chủ động của người tập sự còn thể hiện ở việc biết xin phản hồi. Nhiều người ngại hỏi vì sợ bị đánh giá là chưa biết. Nhưng trong giai đoạn tập sự, không biết mà hỏi đúng là điều cần thiết. Đáng lo hơn là không biết nhưng im lặng, làm theo thói quen, sao chép mẫu có sẵn và không tự kiểm tra chất lượng công việc của mình. Người tập sự càng chủ động nhận lỗi, sửa lỗi, hỏi sâu, nghĩ kỹ, thì càng rút ngắn được khoảng cách từ người học luật đến người hành nghề luật.
Sau kỳ kiểm tra là yêu cầu nhìn lại cách đào tạo luật sư
Kỳ kiểm tra kết quả tập sự hành nghề luật sư chỉ là một điểm đánh giá trong cả quá trình đào tạo nghề. Khi tỷ lệ không đạt cao, không nên chỉ nhìn vào đề thi, người thi hay con số thống kê. Cần nhìn lại toàn bộ hệ sinh thái đào tạo luật sư, trong đó luật sư hướng dẫn là một mắt xích đặc biệt quan trọng. Nếu mắt xích này yếu, người tập sự khó có thể chuyển hóa kiến thức thành năng lực hành nghề thực tế.
Một nền tư pháp cần đội ngũ luật sư có năng lực không thể chỉ trông chờ vào đào tạo trong nhà trường. Trường luật có thể cung cấp nền tảng pháp lý, cơ sở đào tạo nghề có thể trang bị kỹ năng cơ bản, nhưng môi trường tập sự mới là nơi người học nhìn thấy nghề luật sư trong đời sống thật. Ở đó, họ học được rằng mỗi hồ sơ là một câu chuyện con người, mỗi lựa chọn pháp lý đều có hệ quả, mỗi lời khuyên của luật sư đều phải đi kèm trách nhiệm và mỗi hành vi nghề nghiệp đều góp phần tạo nên uy tín của nghề.
Vì vậy, nếu muốn nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư, không thể xem nhẹ vai trò của luật sư hướng dẫn tập sự. Cần trả lại cho vai trò này đúng ý nghĩa của nó: không phải là người đứng tên, không phải là người ký xác nhận, mà là người truyền nghề, người kiểm tra, người sửa sai, người tạo chuẩn mực và người chịu một phần trách nhiệm trong việc hình thành thế hệ luật sư kế cận.
Con số gần 70% người tập sự không đạt kỳ kiểm tra có thể là một tín hiệu đáng suy nghĩ, nhưng nó cũng là cơ hội để nhìn lại cách đào tạo nghề luật sư một cách nghiêm túc hơn. Nếu sau con số đó, luật sư hướng dẫn ý thức rõ hơn về trách nhiệm truyền nghề, tổ chức hành nghề coi trọng hơn việc đào tạo người trẻ, người tập sự chủ động hơn trong quá trình học nghề, thì một tỷ lệ trượt cao không chỉ là điều đáng lo, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho sự thay đổi tích cực.
Nghề luật sư không thể phát triển bền vững nếu thiếu sự kế thừa. Và sự kế thừa ấy không đến từ những xác nhận hình thức, mà đến từ quá trình truyền nghề thực chất. Một luật sư giỏi có thể bảo vệ tốt khách hàng của mình; nhưng một luật sư giỏi biết đào tạo người trẻ còn góp phần bảo vệ tương lai của cả nghề luật sư. Đó mới là trách nhiệm sâu xa của luật sư hướng dẫn trong giai đoạn tập sự hành nghề luật sư.
Luật sư Mai Thị Thảo, Phó giám đốc TAT Law Firm
Bài viết thể hiện quan điểm nghiên cứu và phân tích pháp lý của Luật sư Mai Thị Thảo – Phó Giám đốc TAT Law Firm. Nội dung được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu pháp luật hiện hành, thực tiễn áp dụng và góc nhìn chuyên môn của tác giả nhằm phục vụ mục đích trao đổi học thuật và phổ biến kiến thức pháp lý. Mọi hành vi sao chép, trích dẫn hoặc sử dụng lại nội dung cần ghi rõ nguồn và tên tác giả theo quy định của pháp luật về quyền tác giả.
GỢI Ý ĐỌC THÊM CÁC BÀI VIẾT SAU:
Tập sự hành nghề luật sư: Đừng biến một giai đoạn truyền nghề thành thủ tục xác nhận thời gian
Người tập sự hành nghề luật sư: Không thể học nghề bằng sự thụ động
