Có những thứ tưởng như làm mình “mất giá”, nhưng lại là thứ giữ mình lại lâu nhất.
Có những ký ức không cần cố gắng vẫn ở lại, như một buổi sáng mùa đông hơn hai mươi năm trước, khi tôi còn là một thực tập sinh, khoác bộ com-lê còn hơi rộng, đôi giày đánh bóng kỹ lưỡng và chiếc cà vạt Valentino mà tôi từng tin là dấu hiệu đầu tiên của việc mình đã “bước vào nghề”, dù thực ra chỉ mới đứng ở bậc cửa.
Tôi đến văn phòng từ rất sớm, sớm đến mức thành phố còn ngái ngủ, đèn chưa bật hết và cái lạnh vẫn còn đọng lại trên từng góc bàn, mà để có mặt lúc 7 giờ 15 như vậy, tôi đã phải bắt đầu ngày mới từ khoảng 5 giờ, tập thể dục, ăn sáng, uống cà phê, nghe nhạc, như một cách tự chuẩn bị cho mình, bởi khi chưa có gì trong tay, thứ duy nhất có thể làm là không cho phép mình cẩu thả.
Văn phòng lúc ấy không ai giao việc, không ai yêu cầu, càng không có dòng nào trong “mô tả công việc” buộc một thực tập sinh phải làm những điều ngoài chuyên môn, nhưng tôi vẫn cúi xuống lau sàn, một việc nhỏ đến mức nếu kể ra có thể khiến người khác khó hiểu, nhưng với tôi lúc đó lại là điều tự nhiên, như cách một người mới bước vào nhà người khác thì nên tự biết nhìn xem mình có thể làm gì.
Và chính trong khoảnh khắc ấy, khi tôi cúi xuống nhúng cây lau nhà vào xô nước, chiếc cà vạt Valentino vô tình nhúng theo, ướt một đoạn mà tôi phải vắt lại bằng tay, một hình ảnh vừa buồn cười vừa rất thật, như một lời nhắc không lời rằng những thứ mình đang cố giữ cho thẳng nếp, đôi khi vẫn phải đi qua những chỗ rất thấp.
Có lẽ đó cũng là lần đầu tiên tôi hiểu, dù rất mơ hồ, rằng nghề này không bắt đầu từ những gì người khác nhìn thấy.
Sau đó, tôi lau bàn làm việc, lau máy tính cho các luật sư, có người nhìn thấy thì ngại, có người quay lại nói rất thật: “Tú ơi! Em đừng làm thế, anh chị ngại lắm”, nhưng tôi không thấy đó là điều khiến mình nhỏ đi, bởi khi ấy tôi hiểu mình đang ở đâu, và hiểu rằng sự tôn trọng không phải lúc nào cũng được thể hiện bằng lời.
Lau xong, tôi pha trà, một ấm trà nóng đặt trên bàn trước giờ làm việc, không phải để ai khen, cũng không phải để ghi điểm, mà chỉ là một cách để mình thấy mình đang góp một phần nhỏ vào nơi mình muốn gắn bó, rồi đứng đó, quan sát, lắng nghe, học từ những thứ không nằm trong giáo trình.
Thời đó, tôi còn phải nộp tiền để được tập sự, một khoản tiền mà nếu tính đúng nghĩa thì thậm chí không đủ tiền điện nước cho khoảng thời gian mình có mặt ở văn phòng, chưa nói đến bao nhiêu chi phí vận hành khác, và chỉ đến sau này, khi tự mình nuôi con, tự mình lo toan cho một bộ máy, tôi mới thật sự hiểu hết câu “Có nuôi con mới hiểu lòng cha mẹ”, bởi có những thứ người ta bỏ ra cho mình mà khi còn trẻ, mình không có thước đo để nhận ra.
Hai mươi năm sau, tôi đọc những dòng chia sẻ trên các hội nhóm nghề luật, các bạn trẻ nói với nhau, những câu hỏi kiểu “tập sự là phải dọn vệ sinh à?”, rồi những bình luận nhao nhao lên án, có khi còn thóa mạ, chửi bới, như thể chỉ cần một hành vi nhỏ là đủ để kết luận đúng - sai, công bằng - bóc lột, và tôi chỉ lướt qua mà không lên tiếng, vì mỗi thế hệ có một cách nhìn và không phải mọi bức xúc đều vô lý.
Những việc hữu hình như dọn vệ sinh, photo tài liệu rất dễ nhìn thấy, nên người ta tưởng đó là những việc “lớn”, là thứ đáng để phản ứng ngay, còn những điều thực sự có giá trị như môi trường mình đang được đặt vào, cách người khác chỉ dạy, cách một nghề vận hành từ bên trong - lại vô hình, khó đo đếm, nên rất dễ bị bỏ qua, thậm chí bị coi là đương nhiên.
Nhưng có một điều, càng đi qua nhiều năm, tôi càng thấy rõ, rằng nghề này không làm con người lớn lên bằng những việc lớn, mà bằng cách họ đi qua những việc rất nhỏ.
Ngày đó, tôi không lau sàn vì tôi “không có lựa chọn”, mà vì tôi chọn cách bắt đầu từ những điều nhỏ nhất; tôi không pha trà vì tôi “kém hơn”, mà vì tôi muốn học cách đứng trong một môi trường mà mình chưa đủ tầm để được đứng ngang.
Chiếc cà vạt Valentino hôm đó, khi bị nhúng xuống xô nước, không làm tôi mất đi điều gì, ngược lại, nó giữ lại cho tôi một bài học mà đến giờ vẫn còn nguyên: muốn đi xa, đôi khi phải chấp nhận đi thấp, nhưng đi thấp không có nghĩa là đánh mất mình, mà là hiểu rõ mình đang ở đâu trên con đường đó. Và có lẽ, nhiều năm sau, điều người ta nhớ không phải là lúc mình đứng ở đâu, mà là cách mình đã đứng như thế nào khi không ai nhìn thấy.
Luật sư Trương Anh Tú
