Nemo iudex in causa sua: Khi quyền lực biết từ chối chính mình

Hơn hai nghìn năm trước, nguyên tắc Nemo iudex in causa sua - Không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình, đã đặt ra một giới hạn tưởng như rất đơn giản. Nhưng điều nguyên tắc ấy để lại không chỉ là một quy tắc của tố tụng, mà còn là một triết lý về cách tổ chức quyền lực để công lý không chỉ được thực hiện mà còn được xã hội tin tưởng.

Có những nguyên tắc pháp lý tồn tại lâu hơn mọi đạo luật. Chúng không mất đi khi hệ thống pháp luật được sửa đổi, cũng không trở nên lỗi thời khi mô hình quản trị thay đổi, bởi điều chúng phản ánh không phải là kỹ thuật lập pháp của một thời kỳ, mà là những quy luật bền vững về con người, quyền lực và công lý.

Nemo iudex in causa sua là một nguyên tắc như vậy 

Theo cách hiểu đơn giản nhất, nguyên tắc này có nghĩa rằng không ai được đồng thời là người có lợi ích trong một vụ việc và là người đưa ra quyết định đối với chính vụ việc đó. Trong hoạt động xét xử, đây là nền tảng của các quy định về từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ cho rằng tính khách quan có thể bị ảnh hưởng. Trong quản trị doanh nghiệp cũng vậy, thành viên có lợi ích liên quan thường phải rút khỏi việc biểu quyết những vấn đề gắn trực tiếp với lợi ích của mình. Hai bối cảnh khác nhau nhưng cùng phản ánh một logic chung: sự công bằng chỉ được bảo đảm khi quyền lực được đặt ngoài xung đột lợi ích. Nói theo cách dễ hiểu hơn, pháp luật không chỉ yêu cầu quyết định phải đúng, mà còn yêu cầu người đưa ra quyết định phải đứng ở vị trí khiến xã hội có thể tin rằng quyết định ấy là khách quan.

Nếu chỉ hiểu đến đó thì chúng ta mới nhìn thấy phần ngọn của vấn đề. Điều mà nguyên tắc này thực sự bảo vệ không chỉ là sự công bằng của một quyết định, mà còn là niềm tin của xã hội vào sự công bằng ấy. Hai giá trị này không hoàn toàn giống nhau.

Có lẽ vì vậy mà mỗi khi xã hội nhắc đến hiện tượng “vừa đá bóng vừa thổi còi”, điều đáng lo không chỉ là một quyết định đúng hay sai. Điều đáng lo hơn là quyền lực đang tự đặt mình vào vị trí vừa quyết định, vừa tự kiểm tra chính quyết định của mình. Khi tranh luận được chuyển từ đánh giá con người sang đánh giá thiết kế quyền lực, Nemo iudex in causa sua không còn chỉ là một nguyên tắc của tố tụng mà trở thành một tiêu chuẩn để nhận diện chất lượng của Nhà nước pháp quyền.

Một bản án có thể hoàn toàn đúng pháp luật nhưng nếu được ban hành trong một quy trình khiến người dân có cơ sở hợp lý để nghi ngờ về tính khách quan thì niềm tin đối với công lý vẫn bị tổn hại. Ngược lại, một quyết định được hình thành từ một quy trình minh bạch, có cơ chế kiểm soát và loại trừ xung đột lợi ích sẽ luôn có sức thuyết phục lớn hơn, ngay cả khi không phải tất cả mọi người đều đồng tình với kết quả cuối cùng. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là quyền lực quyết định điều gì, mà còn là quyền lực được tổ chức như thế nào để xã hội có thể tin vào những quyết định ấy.

Không ít người cho rằng pháp luật đặt ra các cơ chế kiểm soát vì nghi ngờ phẩm chất của người có quyền lực. Thực ra, tư duy của Nhà nước pháp quyền hiện đại lại đi theo một hướng khác. Một thể chế tốt không được xây dựng trên giả định rằng con người luôn thiên vị, nhưng cũng không thể được xây dựng trên giả định rằng con người luôn vô tư. Nó được thiết kế từ một nhận thức thực tế hơn: con người, dù liêm chính đến đâu, vẫn có thể chịu tác động của lợi ích, của các mối quan hệ, của cảm xúc, của áp lực tổ chức hoặc của những thiên kiến mà chính họ cũng không nhận ra. Đó không phải là sự bi quan về con người mà là sự tỉnh táo của pháp luật.

Bởi vậy, một thể chế trưởng thành không đặt người thực thi quyền lực vào tình huống phải liên tục chứng minh rằng mình khách quan. Điều quan trọng hơn là thiết kế các cơ chế để những tình huống dễ phát sinh nghi ngờ về sự khách quan ít có cơ hội xuất hiện ngay từ đầu. Nói cách khác, thay vì dựa vào phẩm chất của từng cá nhân, pháp luật lựa chọn cách xây dựng những giới hạn khách quan đối với việc thực thi quyền lực. Đó không phải là sự thiếu tin tưởng vào con người, mà là cách pháp luật bảo vệ niềm tin của xã hội đối với quyền lực.

Đó cũng chính là giá trị vượt thời gian của Nemo iudex in causa sua. Nguyên tắc này không chờ đến khi sự thiên vị được chứng minh mới phát huy tác dụng mà hướng tới việc loại bỏ ngay từ đầu những điều kiện có khả năng làm phát sinh xung đột lợi ích. Đó là tư duy phòng ngừa thay vì xử lý và cũng là tư duy của quản trị hiện đại.

Điều đáng chú ý là Nemo iudex in causa sua không chỉ nhằm ngăn ngừa sự thiên vị trong một vụ việc cụ thể. Ở tầng sâu hơn, đây là một nguyên tắc về cách tổ chức quyền lực. Một quyền lực bền vững không phải là quyền lực luôn có quyền quyết định, mà là quyền lực được thiết kế để biết khi nào mình không nên quyết định. Bởi điều làm suy giảm sức mạnh của quyền lực không chỉ là những quyết định sai, mà còn là sự hoài nghi về tính khách quan của những quyết định đúng. Chính vì vậy, giá trị của nguyên tắc này không nằm ở việc hạn chế quyền lực, mà ở việc bảo vệ tính chính đáng và củng cố niềm tin đối với quyền lực thông qua cơ chế.

Trong truyền thống pháp lý Anh có một nhận định nổi tiếng: “Công lý không chỉ phải được thực hiện mà còn phải được nhìn thấy là đã được thực hiện.” Điều đó không chỉ đúng với hoạt động xét xử mà còn với mọi hoạt động thực thi quyền lực. Một quyết định chỉ có sức thuyết phục khi người dân có cơ sở để tin rằng nó được hình thành từ một quy trình khách quan.

Vì vậy, sức mạnh của quyền lực không nằm ở việc có thể quyết định mọi vấn đề, mà ở khả năng biết khi nào mình không nên quyết định. Người có lợi ích trực tiếp không nên tham gia quyết định về lợi ích đó; chủ thể kiểm tra không nên đồng thời là đối tượng tự kiểm tra; và khi một quyết định hành chính bị khiếu kiện, tính hợp pháp của quyết định ấy phải được đặt dưới sự xem xét của tòa án chứ không phải chính cơ quan đã ban hành. Điểm chung của tất cả những cơ chế ấy là quyền lực càng tác động trực tiếp đến quyền của công dân thì càng cần được kiểm chứng bởi một chủ thể độc lập.

Những giới hạn đó không làm quyền lực yếu đi mà làm cho quyền lực trở nên đáng tin hơn. Đó chính là bản chất của quyền lực tự giới hạn: không chỉ biết sử dụng quyền lực mà còn biết từ chối quyền lực khi sự khách quan có nguy cơ bị đặt dấu hỏi. Khác với uy tín cá nhân vốn luôn có giới hạn, một thiết chế được thiết kế hợp lý vẫn có thể duy trì niềm tin ngay cả khi những người thực thi quyền lực thay đổi.

Vì thế, các quốc gia hiện đại đều chú trọng kiểm soát xung đột lợi ích, tăng cường trách nhiệm giải trình, minh bạch hóa quy trình và xây dựng các thiết chế giám sát độc lập. Bởi niềm tin không được tạo ra bằng lời khẳng định hay lời hứa, mà được xây dựng bằng chính cách quyền lực tự đặt mình trong những giới hạn có thể kiểm chứng.

Hơn hai nghìn năm đã trôi qua, nhưng giá trị của Nemo iudex in causa sua - không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình, chưa bao giờ chỉ nằm ở một quy tắc tố tụng. Điều nguyên tắc ấy để lại là một cách tư duy về quyền lực: quyền lực không chỉ cần được trao đúng, mà còn cần được đặt trong những giới hạn phù hợp để sự khách quan luôn có thể được bảo đảm.

Vì thế, một Nhà nước pháp quyền không được nhận diện bởi quyền lực có thể quyết định bao nhiêu vấn đề, mà bởi cách quyền lực được tổ chức để không trở thành người phán xét chính mình. Bởi quyền lực không trở nên đáng tin vì có thể quyết định mọi việc, quyền lực chỉ thực sự đáng tin khi biết từ chối chính mình ở những nơi mà sự khách quan cần được bảo vệ.

Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ

Chủ tịch TAT Law Firm.

GỢI Ý XEM THÊM CÁC BÀI VIẾT SAU: 

Khi quyền lực biết dừng lại: Nền tảng của niềm tin pháp quyền

Từ chối tham gia quyết định: Không phải né tránh trách nhiệm, mà là bảo vệ công lý

Quyền lực tự giới hạn: Khi sự kiểm soát làm nên tính chính danh