Một nền pháp quyền mạnh không chỉ được nhận diện bởi việc quyền lực có thể quyết định bao nhiêu vấn đề, mà còn bởi việc quyền lực có biết dừng lại đúng lúc hay không. Từ nguyên tắc Nemo iudex in causa sua – không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình – có thể thấy rằng giới hạn của quyền lực không làm quyền lực yếu đi, mà làm cho quyền lực trở nên chính danh và đáng tin hơn.
Quyền lực không chỉ cần đúng, mà còn cần đáng tin
Trong đời sống pháp lý, người dân thường quan tâm đến kết quả cuối cùng của một quyết định: quyết định đó có đúng luật không, có bảo vệ quyền lợi hợp pháp không, có giải quyết được tranh chấp không. Tuy nhiên, đối với một Nhà nước pháp quyền, kết quả đúng chưa bao giờ là điều kiện duy nhất để tạo dựng niềm tin.
Một quyết định có thể đúng về mặt nội dung, nhưng nếu được đưa ra bởi người có lợi ích liên quan, bởi một cơ quan tự kiểm tra chính mình, hoặc trong một quy trình thiếu minh bạch, thì quyết định ấy vẫn có thể bị nghi ngờ. Vấn đề không chỉ nằm ở việc quyền lực đã quyết định điều gì, mà còn nằm ở việc quyền lực đứng ở vị trí nào khi đưa ra quyết định đó.
Đây là điểm cốt lõi của nguyên tắc Nemo iudex in causa sua. Nguyên tắc này không chỉ yêu cầu loại trừ sự thiên vị thực tế, mà còn yêu cầu loại trừ cả nguy cơ làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về sự thiên vị. Pháp luật không cần chờ đến khi chứng minh được một người đã thiếu khách quan mới đặt ra cơ chế ngăn chặn. Chỉ cần người đó đang ở vị trí có khả năng bị chi phối bởi lợi ích riêng, cảm xúc, quan hệ hoặc áp lực tổ chức, thì quy trình ra quyết định đã cần được thiết kế lại.
Niềm tin vào quyền lực vì thế không đến từ lời khẳng định rằng “chúng tôi khách quan”. Niềm tin đến từ việc người dân nhìn thấy quyền lực được đặt trong một quy trình đủ khách quan để không thể tùy tiện, không thể tự bảo vệ chính mình và không thể đứng trên sự kiểm tra của pháp luật.
Biết dừng lại là một phẩm chất của quyền lực văn minh
Thông thường, quyền lực được hiểu là khả năng ra quyết định, khả năng tác động đến hành vi của người khác, khả năng buộc người khác phải tuân thủ. Nhưng trong một nhà nước hiện đại, quyền lực không chỉ thể hiện ở năng lực hành động. Quyền lực còn thể hiện ở năng lực tự giới hạn.
Biết dừng lại không có nghĩa là né tránh trách nhiệm. Biết dừng lại là nhận diện rằng trong một số trường hợp, chính việc mình tiếp tục quyết định có thể làm suy giảm tính khách quan của quy trình. Khi người có lợi ích liên quan rút khỏi việc biểu quyết, đó không phải là sự yếu thế, mà là sự tôn trọng nguyên tắc công bằng. Khi một cơ quan chấp nhận để tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính do mình ban hành, đó không phải là sự mất quyền, mà là sự thừa nhận rằng quyền lực công phải chịu sự kiểm soát độc lập. Khi người có thẩm quyền từ chối tham gia xử lý vụ việc vì có quan hệ hoặc lợi ích có thể gây nghi ngờ, đó không phải là thiếu bản lĩnh, mà là biểu hiện của một nền quản trị trưởng thành.
Một quyền lực chỉ biết mở rộng thẩm quyền sẽ dễ tạo ra tâm lý lo ngại. Một quyền lực biết đặt mình trong giới hạn sẽ tạo ra sự tin cậy. Bởi người dân không sợ quyền lực mạnh nếu quyền lực ấy được kiểm soát. Điều đáng sợ là quyền lực vừa mạnh, vừa tự cho mình quyền quyết định mọi việc liên quan đến chính mình.
Từ góc nhìn này, Nemo iudex in causa sua không chỉ là một quy tắc tố tụng. Đó là một triết lý về quyền lực: quyền lực chính danh là quyền lực biết khi nào mình không nên là người quyết định.
“Vừa đá bóng, vừa thổi còi” làm tổn thương niềm tin xã hội
Trong ngôn ngữ đời thường, hiện tượng “vừa đá bóng, vừa thổi còi” thường được dùng để chỉ tình huống một chủ thể vừa tham gia vào lợi ích của vụ việc, vừa giữ vai trò quyết định hoặc kiểm tra vụ việc đó. Đây là hình ảnh dễ hiểu, nhưng đằng sau nó là một vấn đề thể chế rất sâu sắc: xung đột lợi ích.
Xung đột lợi ích không nhất thiết lúc nào cũng đồng nghĩa với sai phạm. Có thể một người vẫn cố gắng hành xử công tâm dù có quan hệ liên quan. Có thể một cơ quan vẫn đưa ra quyết định đúng dù đang xem xét lại việc do chính mình đã làm. Nhưng trong pháp quyền, điều cần tránh không chỉ là sai phạm đã xảy ra, mà còn là hoàn cảnh khiến xã hội có lý do để nghi ngờ rằng sai phạm có thể xảy ra.
Một hội đồng mà thành viên có lợi ích với đối tượng được xét duyệt sẽ khó thuyết phục người ngoài rằng kết quả là hoàn toàn khách quan. Một cơ quan vừa ban hành quyết định, vừa tự kết luận quyết định của mình là đúng, sẽ khó tạo niềm tin nếu không có cơ chế kiểm tra độc lập. Một người tham gia xây dựng chính sách liên quan trực tiếp đến lợi ích của đơn vị mình sẽ dễ bị nghi ngờ dù nội dung chính sách có thể hợp lý.
Niềm tin xã hội không chỉ bị phá vỡ bởi quyết định sai. Niềm tin còn bị bào mòn bởi những quy trình khiến người dân cảm thấy không công bằng. Khi sự nghi ngờ lặp lại, nó có thể trở thành tâm lý phổ biến: người dân không còn chỉ tranh luận về kết quả, mà bắt đầu nghi ngờ cả cách quyền lực được tổ chức.
Đó là lý do một nền pháp quyền không thể xem nhẹ thiết kế quy trình. Quyền lực muốn đáng tin thì phải tránh đặt mình vào vị trí “tự đá, tự thổi còi, tự công nhận kết quả”.
Tự giới hạn quyền lực là cách bảo vệ chính quyền lực
Nhiều người có thể nghĩ rằng cơ chế kiểm soát làm quyền lực bị thu hẹp. Nhưng thực chất, kiểm soát đúng đắn không làm quyền lực yếu đi. Nó làm quyền lực bền vững hơn.
Một quyết định được ban hành trong quy trình minh bạch, có phân tách vai trò, có giải trình và có khả năng kiểm tra độc lập sẽ có sức thuyết phục cao hơn. Ngay cả khi có bên không đồng ý với kết quả, họ vẫn có thể nhìn thấy rằng quyết định đó được hình thành qua một quy trình có trật tự, có căn cứ và có giới hạn.
Ngược lại, một quyết định được ban hành trong quy trình khép kín, thiếu kiểm soát, thiếu giải trình sẽ dễ bị phản ứng. Khi người dân không có cơ sở để tin vào tính khách quan của quy trình, họ sẽ tìm cách phản đối bằng khiếu nại, tố cáo, truyền thông hoặc các hình thức tranh chấp khác. Khi ấy, quyền lực dù có thể thắng trong ngắn hạn, vẫn mất đi sự chính danh trong dài hạn.
Tự giới hạn vì vậy là cách quyền lực bảo vệ chính mình. Khi người có lợi ích rút khỏi quá trình quyết định, quyết định còn lại sẽ bớt bị nghi ngờ. Khi cơ quan công quyền chấp nhận sự giám sát độc lập, quyết định của họ sẽ có khả năng đứng vững hơn. Khi hồ sơ được lưu vết, căn cứ được công khai, trách nhiệm được phân định, người làm đúng cũng có cơ sở để chứng minh mình đã làm đúng.
Một quyền lực không bị kiểm soát có thể mạnh trong khoảnh khắc. Nhưng một quyền lực biết tự giới hạn mới có thể mạnh trong niềm tin xã hội.
Từ xét xử đến quản trị công: Nguyên tắc cần được mở rộng
Trong tố tụng, nguyên tắc không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình được thể hiện qua các quy định về từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ cho rằng họ không thể vô tư. Đây là yêu cầu quen thuộc của xét xử công bằng.
Tuy nhiên, tinh thần của nguyên tắc này không nên chỉ dừng lại trong phòng xử án. Bởi quyền lực ngày nay không chỉ nằm ở tòa án. Quyền lực còn hiện diện trong cơ quan hành chính, trong hội đồng chuyên môn, trong quy trình cấp phép, trong đấu thầu, trong bổ nhiệm, trong thanh tra, kiểm toán, kỷ luật, giải quyết khiếu nại và phân bổ nguồn lực công.
Ở bất kỳ đâu một chủ thể có quyền quyết định đến lợi ích của người khác, ở đó cần đặt câu hỏi: chủ thể ấy có thật sự đứng ngoài xung đột lợi ích không? Quy trình có bảo đảm sự khách quan không? Người bị tác động có cơ hội trình bày ý kiến không? Quyết định có được giải trình không? Có cơ chế nào để kiểm tra lại quyết định một cách độc lập không?
Khi những câu hỏi này được đặt ra thường xuyên, Nemo iudex in causa sua trở thành một tiêu chuẩn quản trị. Nó buộc quyền lực phải được phân vai rõ ràng hơn: người đề xuất không nên đồng thời là người tự thẩm định; người bị kiểm tra không nên tự kiểm tra chính mình; người có lợi ích liên quan không nên tham gia quyết định; cơ quan ban hành quyết định phải chấp nhận cơ chế giám sát và xem xét lại khi cần thiết.
Đó chính là cách chuyển một nguyên tắc cổ điển thành một chuẩn mực hiện đại về tổ chức quyền lực.
Nhà nước pháp quyền cần những giới hạn có thể kiểm chứng
Một Nhà nước pháp quyền không thể chỉ dựa vào thiện chí của người có thẩm quyền. Thiện chí là cần thiết, nhưng không đủ. Pháp quyền đòi hỏi các giới hạn phải được thiết kế thành cơ chế có thể kiểm chứng.
Giới hạn đó có thể là quy định về loại trừ người có lợi ích liên quan. Có thể là cơ chế giải trình bắt buộc. Có thể là yêu cầu công khai hồ sơ, lưu vết quy trình, ghi nhận ý kiến khác nhau trong hội đồng. Có thể là sự tham gia của tòa án, cơ quan giám sát, thanh tra, kiểm toán hoặc phản biện xã hội. Có thể là dữ liệu số giúp truy vết ai đã xử lý hồ sơ, xử lý khi nào, dựa trên căn cứ nào.
Điểm chung của các cơ chế này là chúng biến sự khách quan từ lời hứa thành cấu trúc. Khi quyền lực được đặt trong cấu trúc đó, niềm tin không còn phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân cụ thể. Người dân không cần biết người ra quyết định có “tự thấy mình vô tư” hay không; họ cần thấy rằng quy trình đã được thiết kế để hạn chế tối đa khả năng thiếu vô tư.
Đó là giá trị lớn nhất của pháp quyền: không phủ nhận vai trò con người, nhưng không đặt toàn bộ số phận của công lý vào phẩm chất cá nhân. Pháp quyền xây dựng thiết chế để ngay cả khi con người có thể yếu đuối, quyền lực vẫn bị buộc phải đi qua những giới hạn khách quan.
Kết luận: Quyền lực đáng tin là quyền lực biết từ chối chính mình
Nguyên tắc Nemo iudex in causa sua để lại một thông điệp giản dị nhưng sâu sắc: không ai nên được đặt vào vị trí phán xét chính vụ việc có liên quan đến lợi ích của mình. Từ thông điệp đó, có thể nhìn thấy một yêu cầu rộng hơn của Nhà nước pháp quyền: quyền lực không chỉ cần được trao đúng, mà còn cần biết tự giới hạn để bảo vệ sự khách quan.
Quyền lực biết dừng lại không phải là quyền lực yếu. Đó là quyền lực hiểu rằng tính chính danh không chỉ đến từ thẩm quyền, mà còn đến từ cách thẩm quyền được sử dụng. Khi quyền lực tránh xung đột lợi ích, chấp nhận giám sát, minh bạch quy trình và biết từ chối quyết định trong những tình huống có thể gây nghi ngờ, quyền lực ấy trở nên đáng tin hơn.
Một xã hội pháp quyền không chỉ cần những quyết định đúng. Xã hội ấy cần được thấy rằng các quyết định đúng được tạo ra từ những quy trình công bằng. Và để có quy trình công bằng, quyền lực phải biết một điều tưởng như đơn giản nhưng không dễ thực hiện: biết dừng lại ở nơi mình không nên quyết định.
Bài viết phân tích nguyên tắc Nemo iudex in causa sua dưới góc nhìn quyền lực biết tự giới hạn. Từ yêu cầu “không ai được phán xét trong chính vụ việc của mình”, bài viết nhấn mạnh rằng quyền lực muốn chính danh phải biết dừng lại khi có nguy cơ xung đột lợi ích, chấp nhận giám sát, minh bạch quy trình và bảo đảm khả năng kiểm chứng.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
GỢI Ý XEM THÊM CÁC BÀI VIẾT SAU:
Nemo iudex in causa sua: Khi quyền lực biết từ chối chính mình
Từ chối tham gia quyết định: Không phải né tránh trách nhiệm, mà là bảo vệ công lý
Quyền lực tự giới hạn: Khi sự kiểm soát làm nên tính chính danh
.webp)
